انسان‎ها همه دعوتگرند

تبدیل شدن گنجشک به کلاغ!/ سیدمحمد روحانی

در مقالات قبل، ضمن ارائه مدلی از «انسان‎شناسی» که در «فلسفه اسلامی» مطرح است، ثابت کردیم همه آدم‎ها، در تمامی ارتباطات خود با انسان‎‎های دیگر - چه بخواهند چه نخواهند و چه بدانند چه ندانند - دعوت‎گرند. یعنی به ناچار، بر روی باور‎ها و عقاید دیگران تأثیر می‎گذارند؛ هرچند به‎دلیل این‎که «معرفت نفس» آن‎ها کامل نیست، در بسیاری از مواقع، نسبت به تأثیرات‎شان بر روی دیگران، «خودآگاهی» ندارند.



در نقطه مقابل، «اخلاق لیبرالی» حاکم بر تمدن غرب، به‎خاطر این‎که بر پایه انسان‎شناسی دیگری استوار است، دعوت برای تغییر مسیر زندگی دیگران را نوعی «دخالت بی‎جا در زندگی مردم» تلقی کرده چنین حکم می‎کند که «هر کس درباره باور‎ها و عقاید دیگران کمتر قضاوت کند»، انسانی مؤدب‎تر و فرهیخته‎تر است.

کسانی‎که تحت‎تأثیر «ادب لیبرالی» قرار دارند، «احترام به آزادی» و «حرمت نهادن به انسان‎ها» را معادل این می‎دانند که «هر کس - تنها به شرط اخلال نکردن در آزادی دیگران - اجازه داشته باشد هر طور دلش می‎خواهد زندگی کند». از نظر آن‎ها، اگر کسی «باور‎های شخصی» و «مسیر زندگی دیگران» را مورد انتقاد قرار دهد، و از آن بدتر، اگر دیگران را «امر و نهی» کند، عملی زشت و خالی از نزاکت انجام داده است.

من فکر می‎کنم با اولین نگاه به‎جامعه ایران امروز، می‎توان به این تشخیص رسید که اقشاری از مردم ما، به‎طور جدی، تحت‎تأثیر فرهنگ حاکم بر تمدن غرب قرار دارند. اگرچه هنوز مثل غربی‎‎ها نسبت به زندگی دیگران بی‎تفاوت نشده‎اند، و وقتی دو نفر در خیابان بلند حرف می‎زنند، دورشان جمع می‎شوند تا ببینند دعوا چگونه آغاز خواهد شد(!)، اما در عین‎حال، وقتی پای یک گفت‎وگوی مهم فکری به میان می‎آید، با احساسی سرشار از ادب و «تواضع لیبرالی» می‎گویند: «عقیده هرکس برای خودش محترم است!»

امروزه برای اقشاری از مردم ما، «اجتناب از دعوت‎گری» یک «ارزش» تلقی می‎شود؛ و حتی از این هم بالاتر، برای این افراد، «امر به معروف و نهی از منکر» در ردیف کار‎هایی مانند «فضولی‎کردن در امور دیگران» قرار دارد. عمق مصیبت این‎جاست که تبلیغ «ادب لیبرالی»، نه از طریق استدلال منطقی که عمدتا با کمک «شعار‎های روشن‎فکرانه» و «مد روز» صورت می‎گیرد؛ شعار‎هایی مثل این‎که «بگذاریم هر کس همان‎گونه که هست، برای خودش باشد!»

اجازه دهید با صراحت عرض کنم که به هیچ وجه نمی‎خواهم بگویم همه شئون «فرهنگ لیبرالی»، چون متعلق به مردم مغرب‎زمین است، لزوما بد و فرهنگ سنتی ما ایرانیان همه‎چیزش خوب است. اگر کسی از شنیدن این جمله خوشحال می‎شود، با صراحت عرض می‎کنم که من هم شک ندارم «عقیده هر کس برای خودش محترم است»؛ ولی مایلم بپرسم: آیا «محترم بودن عقیده‎ای» برای کسی، ما را از «قضاوت» درباره «صحیح یا غلط بودن» آن عقیده معاف می‎کند؟ آیا ما مجازیم و اساسا می‎توانیم نسبت به آراء و اندیشه‎‎های گوناگون، تا آن حد که «ادب لیبرالی» از ما می‎خواهد، «بی‎طرف» باشیم؟

با توجه‌ به آن‎چه که طی این مقالات گفتیم، «انسان‎شناسی اسلامی» پاسخ روشنی برای این سؤالات دارد. بر اساس انسان‎شناسی ما، همه انسان‎‎ها در حال تأثیرگذاری بر روی باور‎ها و عقاید یکدیگرند و راهی برای از میان بردن این تأثیر و تأثرات وجود ندارد. به تعبیری دقیق‎تر، دعوت‎گری یک صفت کمال است و اساسا همه موجودات دعوت‎گرند. تنها کاری که می‎توان و باید کرد این است که انسان‎‎ها را نسبت به تأثیرات‎شان بر روی دیگران آگاه و مسیر این تأثیرات را تا آن‎جا که ممکن است، اصلاح کرد. اگر کسی فکر می‎کند که با پای‎بندی به «اخلاق لیبرالی»، حقیقتا می‎تواند از «تأثیرگذاری بر روی عقاید دیگران» اجتناب ورزد، به خطا رفته است. اگر کسی فکر می‎کند که می‎توان در برابر دعوت‎‎های گوناگونی که در مقابل انسان‎‎ها وجود دارد «بی‎طرف» بوده و از دعوت دیگران به‎سویی خودداری کرد، در اشتباه به سر می‎برد. به‎نظر من جا دارد به کسی که واقعا خیال می‎کند این‎قدر متمدن و با ادب شده (!) که «می‎خواهد هر کسی را همان‎گونه که هست بپذیرد»، فهماند که خود او با همین سخنش، به نوعی، در حال دعوت کردن دیگران به‎سمت و سویی است. مگر این شخص سعی نمی‎کند که با گفتن همین حرف‎ها، دیگران را به‎سوی رفتاری درست دعوت کند؟

البته فراموش نکنیم که «رفتار‎های غلط برخی از افراد مذهبی» هم نقش مهمی در زمینه‎سازی برای مقبول واقع شدن این «شعار‎های روشن‎فکرانه» داشته و دارد. من در بسیاری از مواقع، وقتی با شیفتگان «ادب لیبرالی» - مخصوصا آن‎هایی که هنوز اندک رابطه خود را با دین حفظ کرده‎اند - مواجه می‎شوم، بیش از هر چیز، دلم به حال‎شان می‎سوزد. در واقع بسیاری از این افراد، تحت‎تأثیر هیجانات عاطفی قرار دارند و به‎معنای دقیق سخنان خود، اصلا فکر نمی‎کنند. به همین دلیل، وقتی خوب دقت کنی می‎بینی منظور بسیاری از کسانی‎که می‎گویند «بگذاریم هر کس همان‎گونه که هست، خودش باشد»، این نیست که منش زندگی «فرعون» و «ابولهب» را هم رسمیت بخشیده مذمت و مقابله با آن‎ها را هم، کاری قبیح بدانیم. بنابراین، گویندگان این سخنان معمولا نمی‎خواهند بگویند که «بگذاریم ابولهب هم همان‎گونه که هست، خودش باشد»؛ و اگر چنین منظوری داشته باشند، من واقعا نمی‎دانم با آیه‎ای همچون «تبت یدا ابی‎لهب و تب» [سوره مسد آیه 1]، و صد‎ها آیه دیگر قرآن، چگونه کنار می‎آیند. در هر صورت، صرف‎نظر از نیت درونی گویندگان این شعارها، حداقل چیزی که خوب است به آن‎ها متذکر شویم این است که این شعار‎های روشن‎فکرانه نه‎تنها در جهت اجتناب از دعوت‎گری «نیست» که بالعکس، خود «عین دعوت» به اخلاق لیبرالی است. بنابراین کسی‎که فکر می‎کند با گفتن این شعارها، می‎خواهد از تأثیر گذاشتن بر روی باور‎ها و عقاید دیگران اجتناب ورزد، در یک تناقض آشکار به‎سر می‎برد!

من گاهی اوقات که با طرف‎داران «اخلاق لیبرالی» مواجه می‎شوم، مخصوصا زمانی‎که شعار‎های آن‎ها در پوششی از نوع «تواضع» و اظهار «فروتنی» طرح می‎شود، به یاد یکی از ماجرا‎های زیبایی می‎افتم که «عطار نیشابوری» در «منطق‎الطیر» برای ما به نظم در آورده است.

در منطق‎الطیر عطار، «هدهد» یک «دعوت‎گر آگاه» است. هدهد کسی است که به‎مراتب بالایی از «خودشناسی» و «هستی‎شناسی» نائل آمده و در نتیجه، علاوه‎بر این‎که می‎داند مسیر رفتن به‎سوی «مطلوب حقیقی» چیست، خود را در مقام یک «دعوت‎گر هادی» می‎بیند.

مرحبا ای هدهد هادی شده

در حقیقت پیک هر وادی شده

در برابر دعوت هدهد برای رفتن به‎سوی سیمرغ، یکی از کسانی‎که بهانه می‎آورد، «گنجشک» است. نکته جالب این‎جاست که بهانه گنجشک در پوششی از «تواضع» و «فروتنی» طرح می‎شود. سخن گنجشک این است که من یک گنجشک کوچک و ناتوانم؛ من کجا لیاقت دیدار سیمرغ را دارم؟

من نه پر دارم نه پا نه هیچ‎چیز

کی رسم در گرد سیمرغ عزیز

در این میان هدهد جوابی به او می‎دهد که اگر من جای گنجشک بودم، فی‎المجلس به کلاغ تبدیل می‎شدم! جواب هدهد این است که ای گنجشک! تو اگرچه به ظاهر اظهار «تواضع» و «کوچکی» می‎کنی، اما بدان که جوهره سخن تو جز «تکبر» چیزی نیست. می‎دانی چرا؟ برای این‎‎که من می‎گویم بیاییم و بفهمیم که «ما همه هیچیم» و هرچه هستیم جلوه‎ای از اوست؛ پس بیاییم این راه را به پای سیمرغ طی کنیم. ولی تو ‎ای گنجشک، در مقابل این دعوت، دائما می‎گویی «من» کوچک و ناتوانم. یعنی تو دائم از خودت می‎گویی، به خودت فکر می‎کنی، و در یک کلام، اظهار «منیت» می‎کنی. اکنون چه‎کسی «متواضع» است و چه‎کسی «متکبر»؟ من که می‎گویم در برابر او، اصلا «من» وجود ندارد؟ یا تو که می‎گویی «من کسی هستم» اما ضعیف؟

هدهدش گفت ای ز شنگی و خوشی

کرده در افتادگی صد ناخوشی

جمله سالوسی تو من این کی خرم

نیست این سالوسی تو در خورم

حقیقتا شما اگر جای گنجشک بودید، به کلاغ تبدیل نمی‎شدید؟!

به هر حال، می‎خواهم بگویم خیلی از تواضعات و ادب‎ورزی‎‎هایی که امروز میان ما رواج دارد، در واقع نه تواضع است و نه ادب. خیلی از احتراماتی که ما برای هم قائل می‎شویم، خوب که نگاه کنی، یک بی‎احترامی تمام‎عیار است. اگر ببینی که کسی دارد وارد لجن‎زار می‎شود و به اسم احترام گذاشتن به او سکوت کنی، مرتکب چه‎کاری شده‎ای؟ چرا باید به اسم حفظ حرمت انسان‎ها، از دعوت انسان‎‎ها به‎سوی پاکی و حقیقت سر باز زده و اجازه دهیم تا خرخره در لجن‎زار‎های گمراهی فرو روند؟ آیا این احترام است؟

خلاصه کنم. تن دادن به «ادب لیبرالی» و سر باز زدن از دعوت دیگران، توهمی است که نه عقل آن را می‎پسندد و نه دین بر آن صحه می‎گذارد. به اسم «قبیح بودن هرگونه دعوت‎گری»، انسان‎‎ها را «به‎سوی اخلاق لیبرالی دعوت کردن»، اگر یک مغالطه فریب‎کارانه نباشد، دست‎کم یک تناقض آشکار است

پرونده‌اي درباره عملكرد اصلاح‌طلبان در مجلس ششم

پایان دوران دوم خرداد/ علی رجبی

افول دوران دوم خرداد مربوط به زمانه پس از انتخابات سال 88 نیست. ریشه‎‎های این سقوط را در اقدامات 10 سال گذشته منتسبان به جبهه اصلاحات باید دید؛ زمانی که تندرو‎هایی بر سر کار آمدند که به نام اصلاح‎طلبی، تیشه‎ای به دست گرفتند و اعتقادات مردم را نشانه رفتند. غافل از آن‎که هر گاه مردم ایران گروهی از سیاست‎مدارن و مدیران را ببینند که به‎جای تلاش برای خدمت، به‎دنبال تلاش برای خود هستند، ‍‎فورا از آن‎ها روی برمی‎گردانند.

هجدهم خرداد سال 1379؛ محمدرضا خاتمی، برادر رییس‎جمهوری وقت سخنانی بر زبان راند که نگاه به آن پس از گذشت نزدیک به 11 سال، بسیار جالب و پرمعناست. نایب‎رییس دوم مجلس ششم در اولین سخنرانی پیش از دستور خود، هدف مجموعه متبوع خود را خدمت به مردم عنوان کرد و گفت:‎ «اکنون زمان آن است که منازعات سیاسی و جدال‎‎های جناحی جای خود را به مسابقه خیر برای تأمین این حقوق [مردم] بدهد.»... اگرچه شنیدن این سخن برای هرکس شیرین است، اما به‌گواهی تاریخ، سرانجام مجلس ششم، آن چیزی نشد که ادعا می‎کردند.

11 روز پس از این سخن، کلکسیون تلاش برای معیشت مردم آغاز شد. تصویب طرح اصلاح قانون مطبوعات برای حمایت از روزنامه‎‎های زنجیره‎ای که جنجال‎‎های بزرگی را در کشور درست کرده بودند، اولین اقدام آن‎ها بود. رفت و برگشت چندباره این طرح میان مجلس و شورای نگهبان و اظهارات ساختارشکنانه بعضی از نمایندگان نشان از آن داشت که ادعای محمدرضا خاتمی و دوستانش دروغی است که خیلی زود چهره از رخ برداشته است. آمد و شد پر سر و صدای طرح‎‎ها و لوایحی همچون طرح ممنوعیت ورود نیرو‎های مسلح به دانشگاه، لایحه جرم سیاسی، طرح عفو تمامی عناصر ضدانقلاب و فراری، ‎اعزام دانشجویان دختر به خارج از کشور، اصلاح قانون انتخابات، تلاش برای‌ افزایش اختیارات رییس‎جمهوری، حذف نظارت استصوابی شورای نگهبان و... میان سه ضلع مجلس، مجمع تشخیص مصلحت نظام و شورای نگهبان، معلوم کرد که مجلس ششمی‎‎ها به‎جای آن‎که به‎دنبال حل مشکلات مردم باشند، به‎دنبال تابوشکنی، تعرض به شرع مقدس اسلام و تغییر ساختار کشور از جمهوری اسلامی به جمهوری‎ای بدون اسلام هستند.

اصطکاک میان نیرو‎های کشور که به‎علت اقدامات افراطی‎گونه مجلس ششم ایجاد شد، موجب شد تا بحث‎‎هایی همچون خروج از حاکمیت از سوی اصلاح‎طلبان تندرو مطرح شود. توهین به مقدسات مردم، استعفا‎های نمایندگان مجلس ششم، ‎تحصن آن‎ها در اعتراض به رد صلاحیت‎‎های شورای نگهبان و اقدامات پس از آن‎که به التهاب‎آفرینی در جامعه انجامید، تیر خلاصی بر اعتماد مردم نسبت به دوران اصلاحات زد؛ به‎طوری‎که پس از اتمام مجلس ششم، دیگر هیچ‎گاه اصلاح‎طلبان نتوانستند در هیچ انتخاباتی رأی مردم را به‎سوی خود جلب کنند. شکست‎‎های پیاپی و قاطع اصلاح‎طلبان در انتخابات مجلس دوره‎‎های هفتم و هشتم، شورا‎های شهر دوره‎‎‎های دوم و سوم و نهایتا انتخابات ریاست‎جمهوری دوره‎‎های نهم و دهم نشان از همین ادعا دارد که افول دوران دوم خرداد خیلی پیش‎تر از انتخابات 88 رقم خورده بود