فیلم‎نامه‎نویسی برای حضرت حسین (علیه‎السلام)

این شهادت نامه است نه تراژدی/ هادی مقدم‎دوست

همین که عرض کردم! بومی و شیعی نبودن مهارت‎‎ها و عادت‎‎های نمایشی... یعنی درس‎‎ها، هنرجو‎ها را برای نوشتن مکبث و هملت و... آماده می‎کند؛ برای نوشتن درباره کربلا باید رفت یک آموزشگاه دیگر...

تعریف فیلم‎نامه باید دوباره از نو نوشته شود. الان هر کسی هر فیلم‎نامه‎ای می‎نویسید، از نظر خودش خوب است و در برخی موارد تعریف فیلم‎نامه خوب این است که فیلم‎نامه‎ای باشد که حتما بتواند مخاطب زیادی را جذب کند. مخالفتی با مخاطب زیاد ندارم، اما احساس می‎کنم جای معنی کلمه جذابیت کم‎کم با معنی کلمه مخاطب زیاد عوض شده. یعنی فیلم‎نامه‎ای جذاب است که بتواند رکورد تعداد تماشاچی را بشکند. به‎نظرم غلبه این نگاه کمیت‎گرا باعث دست‎بسته و زمین‎گیر شدن فیلم‎نامه‎نویس‎‎ها می‎شود. یعنی اگر فیلم‎نامه‎نویس قول بدهد که من فیلم‎نامه‎ای می‎نویسم که فقط برای 10 درصد جامعه جذاب باشد، می‎گویند: نه! برو یک چیزی بنویس که برای همه جذاب باشد.

به‎نظرم بحث فیلم‎نامه خوب و مبحث جذابیت از یک شکل متعادل و منطقی خارج شده و مبتلا به ناخوشی تکاثر شده است. یعنی محال است اگر فیلم‎نامه‎نویسی بخواهد برای نوجوانان فیلم‎نامه‎ای درباره واقعه کربلا بنویسد و بگوید این فیلم فقط برای دانش‎آموزان مقطع راهنمایی مناسب است قدری دیوانه فرضش نکنند! جواب قاطع بنده به شما این است: بله! می‎شود درباره واقعه کربلا فیلم‎نامه‎‎های خوب نوشت. اما باید به اندازه‎ای که فیلم‎نامه برای حدود تأثیرگذاری‎اش تعیین می‎کند، قانع بود. راستش ما درباره واقعه کربلا کم توانسته‎ایم فیلم بسازیم و هربار که عزمی جزم می‎شود تا کاری جدید انجام دهد، از او توقع جبران همه کار‎های نکرده را هم دارند و همین باعث می‎شود که همان پروژه هم به سرانجام نرسد.

راستش فکر می‎کنم نپرداختن به واقعه کربلا یک زیان بزرگ برای ماست. الان عالمان و مورخان دینی و شاعران و مداحان اهل‎بیت دارند این تکلیف را انجام می‎دهند. سینما خیلی کم در این زمینه تلاش کرده است. جای فیلم‎‎های سینمایی این وسط خیلی خالی است.

این خلأ شاید به این دلیل است که تلویزیون بودجه‎ای را که دارد صرف راهبرد‎هایی می‎کند که فیلم درباره واقعه کربلا در آن جای مهمی دارد. یعنی هم بودجه و هم راهبرد و هم همت اجرای راهبرد در تلویزیون در کنار هم هستند و لازم و ملزوم یکدیگر.

اما در سینما بودجه و راهبرد مربوط به یک جا نیستند. راهبرد از یک جا و بودجه از جا‎های دیگر است. البته در سینما هم این اتفاق افتاده، اما جا‎هایی بوده که تأمین‎کننده بودجه و مجریان راهبرد یا با هم اتفاق نظر داشته‎اند یا بودجه و همت اقتصادی و راهبردی کاملا از سمت خود دولت بوده است. به‎نظر می‎آید اگر در بخش خصوصی قرار باشد برای واقعه کربلا سرمایه‎گذاری شود باید رفت سراغ کسانی که عاشق صرف هزینه برای امام حسین (علیه‎السلام) هستند. به‎نظرم سینمای ما از لحاظ مالی واقعا بی‎بضاعت است.

این خیلی مثال معروفی است که کل بودجه سالانه سینمای ایران مثلا اندازه چهارتا ساختمان و یا ماشین‎‎های توی یک نمایشگاه بزرگ ماشین است و از این حرف‎ها. دست سینمای ایران از لحاظ بودجه واقعا خالی است. اما خب یک واقعیت دیگر هم وجود دارد که سینمای ایران به اندازه بضاعتش رفتار نمی‎کند. واقعیت این است که سینما در اغلب مواقع می‎خواهد کار‎های خیلی بزرگ انجام دهد و به همین خاطر تأمین بودجه این‎جور کار‎ها هم موضوع بسیار غامضی نیز می‎شود، خاصه این‎که از آن طرف نگرانی بازگشت سرمایه و یا عدم بازگشت هم وجود دارد. به‎نظرم اگر سینما سعی کند که با اندازه‎‎های متناسب، اما با محتوا‎های بزرگ و قصه‎‎های دل‎نشین و تأثیرگذار به‎سمت این موضوع برود، بهتر می‎تواند در این عرصه انجام وظیفه کند. البته در نهایت معتقدم دل سینما باید برای این مضامین بی‎تاب شود تا آثار بیشتری در این زمینه جلوی دوربین بردند.

راستش را بخواهید من 14 - 13 ساله که بودم در کوچه‎مان خواستیم با بچه‎‎های کوچه یک هیأت درست کنیم. رفتیم در خانه‎‎ها تا پول جمع کنیم. کلا پولی که جمع شد به هیچ کاری نمی‎آمد و ما هم دیر اقدام کرده بودیم و محرم شروع شده بود و بچه‎‎ها رفته بودند توی هیأت‎‎های دیگر... توی همان یک روزی که در خانه‎‎ها را زدیم، به اندازه 90 تومان پول جمع کردیم و مقداری هم مردم قند و چایی دادند.

قند و چایی را بردیم دادیم یک هیأت دیگر که هیأت بزرگ‎تر‎ها بود. اما پول ماند توی دست من و من رفتم با آن پول دو حلقه فیلم سوپر هشت خریدم و رفتیم و با آن در کلاس‎‎های کانون پرورش فکری یک فیلم ساختیم. قبل از آن ما در کلاس‎‎های کانون پرورش فکری، با دوربین خالی و بدون فیلم(!) فیلم می‎ساختیم و این اولین‎بار بود که ساخته‎‎های ما روی فیلم ضبط می‎شد. خدا شاهد است از همان موقع تا به حال این موضوع گردن‎گیر من است. به خودم می‎گویم تو که اولین تجربه‎ات را در نقطه صفر با پول هیأت ساخته‎ای، اگر یک کار حسابی و دوست‎داشتنی برای این داستان نکنی واقعا نمک‎نشناسی!

فيلم‌نامه‌نويسي درباره كربلا تنگناها و قابليت‌ها

سینما به قیام کربلا نیاز دارد/ ناصرهاشم‎زاده

وقتی راجع به فیلم‎نامه صحبت می‎کنیم یعنی درباره متنی که قابلیت تصویر شدن را دارد حرف می‎زنیم. مسلما هر واقعه تاریخی برخی قابلیت‎‎ها دارد که باید به‎وسیله فیلم‎نامه‎نویس و سپس کارگردان کشف شود. همین کشف است که موجب به‎وجود آمدن یک هنر می‎شود. از هر حادثه بزرگ و کوچک می‎توان برای سینما استفاده کرد و این بستگی به هنر نویسنده و کارگردان دارد. حادثه کربلا به‎صورت بسیار مضاعفی این قابلیت را در خود دارد؛ آن‎قدر قابلیت دارد که هرکدام از ماجرا‎های آن نیمروز عظیم می‎تواند داستان یک حماسه باشد و سینمای ما چیزی که نیاز دارد همین مقولات است. امروز سینما در جهان به معنی واقعی آن چیزی است که قابلیت دیده شدن را دارد. کاری به جریانات مبتذلی که در سینمای دنیا راه افتاده و متأسفانه سینمای ما هم دارد به آن دچار می‎شود ندارم، اما بخش مهم سینما نیاز به موضوعاتی مثل قیام کربلا دارد.

برای این کار هم نویسنده و هم کارگردان باید بضاعت پیدا کنند تا بتوانند در این‎باره بنویسند و نوشته‎‎ها را به بهترین تصاویر تبدیل کنند. خودم هر وقت به‎سمت این موضوع رفته‎ام بخواهم داستانی از داستان‎‎های این واقعه را بنویسم، دیده‎ام که بضاعت زیادی در این راه نیاز است. یعنی فقط مسأله دانستن تاریخ و حادثه نیست، بلکه فهم بسیاری از معارف است که باید از آن‎ها بهره‎مند باشیم تا بتوانیم به‎سراغ موضوعی با این عظمت برویم. چطور می‎شود از این حادثه در سینما حرف بزنیم، آن‎وقت بگوییم که هدف تنها روایت حادثه تاریخی بوده است؟ چنین چیزی مثل این است که یک داستان خام بنویسیم و شخصیت‎‎ها در داستان پرداخته نشوند. متن وقتی در سینما نوشته می‎شود، برای سینما است، آن‎چه که باید نسبت به آن اعتراض کنیم و برای‎مان سؤال به‎وجود بیاورد، این است که چرا از این دست متن‎‎ها در متون ادبی‎ما هم کم است و هم آن‎چه که در ادبیات داستانی ما دیده می‎شود، صرف نقل تاریخ است. این کافی نیست. یک رمان‎نویس خوب در غرب هم به همان اندازه که معرفت دارد، می‎تواند رمان ارزنده و عمیق بنویسد. وقتی نویسنده‎ای «آخرین وسوسه مسیح» را می‎نویسد، از همان چیزی که نوشته می‎توانیم بفهمیم که این نویسنده چقدر متن‎‎های مختلف خوانده تا توانسته به قصه‎نویسی درباره مسیح برسد. ادبیات داستانی ما نقل تاریخ شده، اما رمان در این‎باره وجود ندارد یا اگر هم باشد آن‎قدر کم بوده که به چشم نیامده است. همه این‎ها هم از این نشات گرفته که بضاعت نویسندگان ما درباره واقعه کربلا آن‎قدر زیاد نیست که بتوانند آثار ارزنده‎ای را در این زمینه تولید کنند. خب با این شرایط در سینما هم نمی‎توانیم انتظار فیلم‎نامه‎‎های فاخر داشته باشیم. حالا فرض کنید که یک رمان خوب هم نوشته شده و قرار باشد به فیلم‎نامه تبدیل شود، زمان زیادی می‎برد، این‎طور نیست؟ اما متأسفانه در جامعه ما سرمایه‎گذاری‎‎هایی از این دست رخ نمی‎دهد.

برای پرداختن به واقعه عاشورا برای نویسنده حساسیت و مانعی وجود ندارد. اما اگر قرار باشد که یک نوشته از قالب صرفا یک متن خارج شده و به‎صورت تصویر درآید، آن‎وقت حساسیت‎برانگیز می‎شود. قبول دارم که حساسیت‎‎های زیادی در به تصویر کشیدن زوایای مختلف این واقعه وجود دارد، اما شک نداشه باشید که این حساسیت‎‎ها در برخی جا‎ها بد هم نیست. کمترین فایده این حساسیت‎‎ها این است که حداقل اجازه نداده که اثر مبتذلی در این‎باره به‎وجود بیاید. گاهی حساسیت علمای ما روی مسائل این‎چنینی باعث می‎شود که نگاه به این مسائل عمیق‎تر باشد. البته برخی نظرات و ظاهرسازی‎‎ها را در این زمینه نمی‎پذیرم، اما این‎طور هم نیست که یک فیلم‎ساز عادی یا یک فیلم‎نامه‎نویس نه چندان خبره بخواهد در این‎باره فیلم بسازد. محدودیت وجود دارد، اما این محدودیت‎ها همیشه هم بد نیستند.

محدودیت‎‎ها ناشی از یک سری ترس‎‎های تاریخی است، چراکه در این موضوع ساحت‎‎هایی وجود دارد که باید آن‎ها را حفظ کرد. اما از آن‎جا که معنی سینما سرگرمی شده است، باید به این موضوع فکر کنیم که آیا می‎شود وارد مرحله جدیدی از نگاه به سینما شویم و مقداری از جنبه صرفا سرگرمی‎ساز سینما بکاهیم. به کلیت سینمای ما توجه کنید، با عقب‎گرد‎هایی که در برخی مقاطع در سینما دیده شده، حساسیت‎‎ها هم در این زمینه بیشتر شده و خب حق بدهید که سینما ابزار مناسبی برای طرح موضوعات مهمی مثل واقعه کربلا به حساب نیاید و خوراک یک فیلم خوب که فیلم‎نامه خوب است هم نوشته نشود. قبل از این‎که به این موضوع فکر کنیم که آیا می‎شود چنین کاری کرد یا نه؟ باید به این فکر کنیم که چرا بعد از گذشت 30 سال از انقلاب اسلامی، الگو‎های ارزنده‎ای که باید در اختیار ما گذاشته شوند، نه در قالب سینما که در هیچ قالب دیگری، آن‎طور که باید به ما نشان داده نشده‎اند. نسل‎‎های جدید ما دارند با الگو‎های دیگری زندگی می‎کنند، در حالی‎که همین قیام کربلا، پر است از الگو‎های ارزشمند دینی و اخلاقی که معنای واقعی ایثار و انسانیت را به ما و جوانان ما نشان می‎دهند اما ما هنوز نتوانسته‎ایم جوانان‎مان را با این الگو‎ها آشنا کنیم. انقلاب ما فرهنگی و دینی بوده و جالب این‎جاست که به این دو زمینه هم توجه کمتری می‎شود.

منظور از خوب بودن محدودیت‎‎ها به این معنی نیست که نباید کاری درباره کربلا نوشته یا ساخته شود. بلکه علمای ما باید چاره‎ای بیندیشند. متن درستی را بنویسند یا فیلم‎نامه درستی را تأیید کنند و بگویند که این چیزی است که باید ساخته شود. حالا گاهی با نفس تصویر مشکل دارند که این موضوع قابل‎بحث و تأمل است.

فکر نمی‌کنم از منظر فیلم‌نامه این موضوع خیلی قابل بررسی باشد.

مگر فیلم‎نامه‎نویسی پيدا مي‌شود که آرزوی نوشتن چنین فیلم‎نامه‎ای را نداشته باشد؟ فکر می‎کنم همه تمایل عجیبی به نوشتن در این‎باره داشته باشند، ولی کسی که می‎خواهد درباره کربلا بنویسد، باید از دو بال قدرتمند برخوردار باشد؛ یکی عشق است و دیگری معرفت. به‎نظر من کسی که این سعادت را یافته تا درباره کربلا چیزی بنویسد، از موهبتی عظیم برخوردار شده است. این مسأله اشتیاق من است و در این راه تنها از خود امام حسین (علیه‎السلام) کمک می‎خواهم، نه از هیچ مسئولی؛ چون فکر می‎کنم مسئولان خیلی کار دارند و نباید در این زمینه زحمت بکشند و برنامه‎ریزی کنند!

واقعه كربلا و وظايف اهالي هنر در قبال آن

واقعیتی که هر سال تکرار می‎شود/ علیرضا کاظمی‎پور

به‎نظرم واقعه کربلا فقط یک واقعه در دل تاریخ نیست. بلکه واقعیتی در دل زمان است که هر سال تکرار می‎شود و زنده است. به‎لحاظ محتوایی این اتفاق حاوی پیام‎‎‎ها و ارزش‎‎هایی ذاتی است. مثل آزادگی و وارستگی، قیام علیه ظلم و حکومت فاسد به قصد اصلاح، پایمردی و ایستادگی بر سر ایمان و عقیده، وفاداری به آرمان و شهادت. این‎‎ها ارزش‎‎هایی است که هیچ‎وقت کهنه نمی‎شوند و هر زمان می‎توان با همین درون‎مایه‎‎‎ها داستانی نوشت و فیلمی ساخت. کربلا برای ما تجسم نهایت تراژدی است. من بار‎‎ها در مراسم‎‎‎های عزاداری دیده‎ام که چطور مداحان به تناسب مجلس و مصیبت صاحبان عزا بخشی از داستان کربلا را انتخاب می‎کنند و با تعریف پر آب و تاب آن، همه را به گریه می‎اندازند و باعث می‎شوند که صاحبان عزا ناخودآگاه دست به قیاس مصیبت خود با عظمت آن واقعه زده و آرام بگیرند. این نشان می‎دهد که داستان کربلا ابعاد بی‎شماری دارد و می‎تواند منبع الهام قصه‎‎‎ها و فیلم‎‎‎های بسیاری قرار بگیرد.

مهم‎ترین مانع ما ممنوعیتی است که در نمایش چهره ائمه و معصومین (عليهم‌السلام) داریم. این محدودیت باعث می‎شود که قادر به تصویر کردن خود ماجرا و شخصیت‎‎‎های آن نباشیم و قصه‎‎‎های خودمان را در حاشیه آن واقعه و با آدم‎‎‎ها و شخصیت‎‎‎های فرعی آن ماجرا بسازیم. به غیر از آن بحث سرمایه‎گذاری هم هست. ساخت سریال‎‎‎ها و فیلم‎‎‎های تاریخی بودجه و سرمایه عظیمی می‎طلبد که بدون کمک و حمایت صداوسیما و سایر ارگان‎‎‎های دولتی امکان‎پذیر نیست و آن‎‎ها نیز ترجیح می‎دهند که با افراد کارگشته و امتحان پس داده‎ای مثل آقای میرباقری، به‎سراغ چنین داستان‎‎هایی بروند. البته اگر به خود واقعه کاری نداشته باشیم و بخواهیم داستان‎‎‎های امروزی با الهام از آن واقعه بنویسیم قصیه فرق می‎کند. اتفاقا تلویزیون در طول سال‎‎‎ها سریال‎‎‎ها و تله فیلم‎‎‎های بسیاری را با مناسبت محرم تولید و پخش کرده است که بعضی از آن‎‎ها مثل شب دهم، جزو کار‎‎های ماندگار سیما هستند.

کار‎‎های خوبی در این زمینه شده است. مثل فیلم «روز واقعه»، «شب دهم»، «معصومیت از دست رفته»، «مختارنامه» و اخیرا نیز «روز رستاخیز» که امیدوارم کار خوبی شده باشد. بنابراین می‎توان کار‎‎های خوبی در این زمینه نوشت. شاید یکی از مشکلات ما نداشتن آدم‎‎‎های متخصص و قابل اعتماد در ساخت چنین آثاری است.

اتفاقا هر سال به این ماجرا پرداخت می‎شود و شاهد سریال‎‎‎ها و تله‎فیلم‎‎‎های بسیاری هستیم که به همین مناسبت از تلویزیون پخش می‎شود.

مشکل سرمایه‎گذاری است. فیلم سینمایی باید بتواند هزینه ساخت خود را از طریق فروش گیشه در بیاورد. هرچند که در ایران ما با پول نفت فیلم می‎سازیم و فیلم‎سازان دولتی ما با هزینه‎‎‎های سرسام‎آور کارهایی می‎سازند که هیچ‎گونه توجیه اقتصادی ندارد. بخش خصوصی ما به‎خاطر همین هزینه‎‎‎ها خود را درگیر چنین پروژه‎هایی نمی‎کند. بنابراین می‎ماند حمایت دولتی و بعضی از فیلم‎سازان مورد تأییدشان. البته در این دو سه سال اخیر فیلم‎هایی مثل «عصر روز دهم» یا «روز رستاخیز» در سینما ساخته شده است که جای تقدیر دارد، ولی بازهم با کمک و حمایت‎‎‎های ارشاد و ارگان‎‎‎های دولتی بوده است.

من تا به حال دو سریال «غریبانه» و «آخرین دعوت» را درباره این موضوع نوشته‎ام و اگر ایده خوبی در این زمینه به ذهنم برسد بازهم می‎نویسم. فعلا همین‎‎‎ها برایم کافی است