روایت سعید ابوطالب از مجلس هفتم و مستند «اقلیت - اکثریت»

سیاست مصرف‎کننده محصولات رسانه‎ای است/ رضا نساجی

سعید ابوطالب، چهره نام‎آشنای سینمای مستند و سیاست مجلس هفتم است که این روز‎ها اگرچه دیگر علاقه‎ای به ورود رسمی به سیاست نشان نمی‎دهد، اما هنوز هم مستند‎های سیاسی می‎سازد. گفت‎وگوی ما با سعید ابوطالب به بهانه مستند «اقلیت - اکثریت» و روایت مستند او از مجلس هفتم است.



مستند«اقلیت - اکثریت» شمارا در جریان جشنواره سینما حقیقت در سینما فلسطین دیدم، از خنده‎‎های تماشاچیان در طول فیلم، به‎خصوص در هنگام عکس‎العمل‎‎های محمدرضا باهنر - عضو هیأت‎رییسه مجلس - که بگذریم، همه از فیلم راضی بودند و شما را هم به‎شدت تشویق کردند. اگر موافقید، بحث را از همین مستند شروع کنیم.

در طول دوران نمایندگی مردم تهران در مجلس هفتم، من هیچ فیلم مستندی نساخته بودم، و همه مشغله‎ام نمایندگی بود. برخلاف آقایان چند شغله که آن‎زمان مرسوم بود، برخی استاد دانشگاه بودند، برخی عضو هیأت‎مدیره شرکت‎‎های مختلف و... . من اما نمایندگی را شغل نمی‎دانم، بلکه معتقدم بزرگ‎ترین وظیفه نماینده‎هاست. در این مدت مسئولیت نمایندگی خودم هم، هیچ مرخصی هم نگرفته بودم و چون منزل‎مان هم نزدیک مجلس بود و هست، لذا پیاده تا آن‎جا می‎رفتم و همیشه هم همان‎جا بودم.

اما در پایان مجلس، من از هیأت‎رییسه مجلس، مرخصی یک ماه و نیمه گرفتم تا بدون مشکل شرعی و قانونی، فیلمی بسازم. گفتم البته داخل صحن هستم، اما چون درگیر کار دیگری هستم و به لوایح و این‎ها نمی‎رسم، پس مرخصی می‎خواهم. آقای سبحانی‎نیا، عضو هیأت‎رییسه گفتند که ممکن است گاهی از حد نصاب بیفتیم و حضور شما لازم است. من گفتم: هستم ولی مشغول ساختن فیلمی درباره مجلس!

در این مدت - یعنی روز‎های آخر مجلس هفتم و ابتدای مجلس هشتم - چهار مستند ساختم. با استفاده از دو دوربین در قسمت تماشاچیان و یک دوربین روی دست خودم بین نماینده‎ها، فیلم‎برداری کردم. یک مجموعه چهار قسمتی (شامل تصویر‎هایی از داخل مجلس و مصاحبه‎‎هایی در خارج از صحن - که برخی بعد از پایان دوره نمایندگی‎ام انجام شده بود) برای پرس‎تی‎وی ساختم به نام «Iranian Parilament» (پارلمان ایرانی).

بعد از آن و با حجم زیاد راش‎‎هایی که گرفتم، قصد ساخت یک مستند دیگر هم با عنوان «تنفس در 9/7» داشتم که هنوز البته تدوین نکرده‎ام.

منظور از 9 و 7، دولت نهم و مجلس هفتم است؟

این را دیگر باید شما حدس بزنید. مستند مربوط است به هفت روز آخر مجلس هفتم که اتفاقا روز‎های پرالتهابی بود. چند اتفاق مهم افتاد؛ از جمله استیضاح وزیر بازرگانی که من خودم جزو استیضاح‎کنندگان بودم، قرائت گزارش کمیته تحقیق و تفحص از قوه قضاییه که من هم جزو این کمیته بودم، و همچنین اختتامیه و خداحافظی نمایندگان مجلس هفتم. آخرین تصاویر هم مربوط به خروج آخرین نماینده مجلس هفتم از صحن است. آقای مرتضی تمدن که در مجلس هشتم انتخاب نشده نبود و الان استاندار تهران است، آخرین نماینده مجلس هفتم است که خارج می‎شود و در را می‎بندد.

از آن‎جایی که می‎دانستم نمایش این مستند، با مشکل روبه‎رو خواهد شد، ابتدا با استفاده از حجم کمی از این راش‎ها، یک مستند کوتاه به نام «اقلیت - اکثریت» ساختم و به اولین دوره جشنواره سینما حقیقت دادم که نمایش داده نشد. دوره بعد هم دادم و نمایش داده نشد. در حالی‎که من خودم در آن‎زمان عضو هیأت امناء مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی (متولی برگزاری جشنواره) بودم، ولی نمی‎خواستم از رانت استفاده کنم. لذا وقتی رییس شورای نظارت ارشاد - آقای دکتر اربابی - اجازه پخش نداد، دخالتی نکردم. گفتند باید چند جایش اصلاح و حذف شود و من هم قبول نکردم.

در این مستند، تنها سؤالات محدودی از نماینده‎ها پرسیده بودم، اول این‎که «شما اقلیت هستید یا اکثریت؟» ولی در راش‎های «تنفس در 9/7» بعد از جواب این سؤال، سؤالات بسیار جدی پرسیده‎ام. این‎که «نظرتان درباره هیأت‎رییسه مجلس چیست؟»، «نظرت در مورد نمایندگی چیست؟»، «در انتخابات بعدی رأی آورده‎ای یا نه؟»، «چرا رأی نیاوردی؟»، «نظرت راجع استیضاح چیست؟»، «امضا کردی یا نه؟»، «چرا امضایت را پس گرفتی؟» و... همین‎طور رایزنی‎ها و لابی‎‎های گوشه و کنار مجلس و چانه‎زنی‎‎هایی که با هیأت‎رییسه دارند. برای این‎که نشان بدهم عده‎ای هستند که با سوء‎استفاده از خلأ آیین نامه‎‎های داخلی، هر کاری دل‎شان بخواهد در مجلس می‎کنند. تنها راه چاره‎اش هم این است که تمام درخواست‎ها، لوایح و طرح‎ها به‎صورت کاملا علنی در نمایشگر‎های مجلس نشان داده شود تا همه بدانند که چه‎کسی استیضاح را امضا کرده و چه‎کسی پس گرفته. نماینده‎ها هم نسبت به امضا و عملکرد خودشان پاسخگو باشند.

«اقلیت - اکثریت» را ابتدا در سالن کوچک مرکز گسترش، برای نماینده‎‎های مجلس هفتم و هشتم نمایش دادم، دعوت‎شان کردم و خیلی‎های‎شان هم آمدند و دیدند. اکثرا هم خوش‎شان آمد، به جز یکی دو نفر. اما با توجه به برخورد بدی که با «اقلیت - اکثریت» شد، به این نتیجه رسیدم که الان زمان مناسب برای ساخت مستند اصلی (تنفس در 9/7) فرا نرسیده است. هنوز باید زمان بگذرد تا بتوانم آن را تدوین کنم و نمایش دهم.

فکر می‎کنید زمان آن کی برسد؟

در هر حال بالأخره روزی زمانش می‎رسد، چون بخشی از تاریخ ماست. اتفاقا این جور فیلم‎ها هیچ‎وقت کهنه نمی‎شود. مثل این است که شما فیلمی را از هفت روز آخر مجلس هفتم مشروطه به‎دست بیاورید. این فیلم چقدر ارزشمند خواهد بود؟

راش‎ها در اختیار خودتان است؟

بله، چون تهیه‎کننده خودم بودم، هزینه‎ها هم با خودم بودم و راش‎ها هم متعلق به خودم است.

علاوه‎بر این سه مستند که به مجلس هفتم مربوط می‎شد، مستند دیگری هم با عنوان «پایان کردانیسم» در نقد دولت نهم، درون مجلس ساختم. یعنی با استفاده از فیلم‎‎های مجلس هفتم و مقداری فیلم دیگر که در دوران مجلس هشتم به‎خصوص در زمان استیضاح مرحوم کردان گرفته بودم. این آماده نشد تا زمانی که ایشان به رحمت خدا رفت و من دیگر معذوریت اخلاقی پیدا کردم و کنار گذاشتم. چون اگر ایشان بود، می‎شد در نقد روش و منش او که البته روش و منش دولت بود، حرف زد، اما حالا دیگر این کار ناجوانمردانه است. معتقد بودم کردانیسم، بلایی است که بر سر دول و ملت ما آمده. اگر آقای کردان زنده بود و می‎توانست از خودش و دولتی که در آن خدمت کرده، دفاع کند، این کار جوانمردانه بود.

آیا امکان افزودن موارد مشابه کردان به آن و تدوین مجدد با عنوان جدید، نیست؟

نخ اصلی داستان همان ماجرای استیضاح کردان بود، که ما چهار دوربین به صحن مجلس برده و فیلم گرفتیم. اگر بخواهیم اتفاقات دیگر را به آن اضافه کنیم، آن وقت مستند دیگری می‎شود. هرچند که مشکلات موضوع فیلم مختص ایشان نبوده و نیست. من اوایل مجلس هشتم که دیگر نماینده نبودم، مصاحبه‎ای داشتم با یکی از سایت‎ها و گفتم که مشکل اصلی دولت؛ «قانون گریزی»، «ریا» و «دروغ» است. که این تیتر شد و کار به‎جا‎های باریک کشید. خیلی از دوستان اصول‎گرا بعد از این مصاحبه به من حمله کردند و گفتند که تو دیگر نماینده نیستی و مصونیت نداری. من هم گفتم که چون حالا نماینده نیستم، به‎عنوان یک مستندساز یا شهروند عادی، اتفاقا آزادانه‎تر حرف می‎زنم. در هر حال، کردانیسم، همین سه عنصر دروغ، ریا و قانون‎گریزی است. اگر کردان رأی می‎آورد و وزیر می‎ماند، این مستند پخش می‎شد و تأثیر خودش را در نقد دولت می‎گذاشت. اگر هم رأی نمی‎آورد و زنده می‎ماند، تأثیرگذار بود.

بعضی مستند‎ها هستند که هم ساخت‎شان زمان بر و مشکل است و هم نمایش‎شان. مثلا مستند «شاه مسعود» که یک انگلیسی درباره احمدشاه مسعود ساخته و تلویزیون ایران هم با قیمت بالایی خرید و نمایش داد. ساخت این مستند 11 سال وقت برده بود که اگر مسعود شهید نمی‎شد، شاید حالا حالا‎ها به نمایش در نمی‎آمد و اهمیت پیدا نمی‎کرد. یا کار محمدحسین جعفریان در همین باره.

در هر حال، هنوز زمان نمایش این مستند نرسیده است، به‎دلیل واکنش‎های تندی که نشان خواهند داد. کما این‎که به کمتر از این هم واکنش می‎دهند. مثلا من در همین مستند از یکی از نمایندگان امضا‎کننده استیضاح وزیر بازرگانی می‎پرسم، چرا امضایت را پس گرفتی؟ می‎گوید وزیر به من قول داد که در زمینه قند و شکر به شهر من کمک کند که مثلا کارخانه بزنیم و من هم امضایم را پس گرفتم. به همین‎راحتی! حالا به‎نظر شما ممکن است چنین چیزی را نمایش دهیم و عده‎ای اعتراض و شکایت نکنند؟

آقای ابوطالب، شما در حوزه سیاسی فعالیت کرده‎اید، نخست مستند سیاسی و دوم فعالیت مستقیم سیاسی در مجلس. امروز، کدام یک را ترجیح می‎دهید؟

من رسانه را بر سیاست ترجیح می‎دهم و رغبتی برای انتخابات و مجلس ندارم. معتقدم سیاست، مصرف‎کننده محصولات رسانه‎ای ماست، ما با کار‎های رسانه‎ای‎مان افکار عمومی را شکل می‎دهیم تا آن‎ها کنش سیاسی کنند. لذا کار ما بر کار سیاسیون اولویت دارد. دلیلش هم این‎ست که کار رسانه‎ای می‎تواند کار یک‎نفره هم باشد، شما با یک دوربین می‎توانید هر واقعه تاریخی یا هر موضوعی را ثبت کنید. اما کار سیاسی، یک نفره نیست. باید یک عده همفکر و همراه و هم قسم باشند تا بتوانند در فضای سیاست کار مؤثری انجام دهند. اگر قرار باشد در مجلس اتفاق تازه‎ای بیفتد و تحولی رخ دهد، باید حدود 40 نفر که مبانی فکری مشترک دارند، مستقل از بازی‎‎های سیاسی، شجاع و امین باشند، به ولایت فقیه و نظام اعتقاد داشته باشند، وارد مجلس شوند تا آن‎چنان‎که خواسته امام و رهبری بوده و قانون مشخص کرده، تأثیرگذار باشند. در دولت هم همین‎طور، اگر یک تیم معتقد، دلسوز و همفکر، سازگار با مجلس و البته با تجربه باشند، می‎توانند تأثیر بگذارند. اما مجلس مهم‎ترین قوه کشور است و می‎تواند همه امور کشور را بهبود دهد. این اتفاقی است که فقط در مجلس اول و دوم که نیرو‎های انقلابی و چهره‎‎های شاخص نظام مثل مقام معظم رهبری در مجلس بوده‎اند، تا حدودی محقق شده است، مثلا در استیضاح بنی‎صدر از ریاست‎جمهوری. ما کشوری هستیم سرشار از منابع و دارای ملتی وفادار و انقلابی که فقط ضعف مدیریت داریم. اگر این اتفاق رخ دهد، می‎توان به حضور در سیاست امیدوار بود. اما آن‎چه امروز می‎بینیم این است که مجالس ما هر بار بدتر از قبل بوده و ضعیف‎تر عمل کرده است.

یعنی مجلس نهم هم از هشتم بدتر خواهد بود؟

هنوز که نمی‎شود اظهارنظر کرد، اما تاکنون که چنین بوده؛ البته خود مجلس مقصر است. این‎هم برمی‎گردد به عدم وجود نظام حزبی در کشور ما. من نمی‎گویم که حتما ما حزب لازم داریم، به معنای احزابی که در غرب هست. حرف من این است که یا تعریف جایگزین مناسبی از یک ساختار متناسب با انقلاب بدهید که از فردگرایی و کجروی جلوگیری شود و یا این‎که همان ساختار حزبی مرسوم را پیاده کنید. مثل مجلس هشتم نباشد که به محض استقرار نماینده‎ها، 10 تا فراکسیون اصول‎گرا تشکیل شد یا الان که نزدیک انتخابات است و این همه احزاب و ائتلاف فصلی شکل گرفته.

ببینید ما الان در حال تجربه مردم‎سالاری دینی هستیم، این جمله مقام معظم رهبری است که من خیلی به آن معتقدم. ما شکل جدیدی از نظام سیاسی را که متعلق به مردم ما و انقلاب ماست، ارائه کرده‎ایم که با گذشت 30 سال، در زمان طفولیت به‎سر می‎برد و امتحانات مختلفی را باید پشت سر بگذارد. تمام این اتفاقات، تمام این تغییر قوانین انتخابات و چهارچوب‎ها و... طبیعی است، چراکه تمدن اسلامی ما در حال شکل‎گیری و تثبیت است.

مدتی است که چندان حضوری در عرصه رسانه و سیاست ندارید!

من تمام حرف‎هایی را که باید می‎زدم پنج سال پیش زدم. می‎گفتم شعار‎ها و تابلویی که دکتر احمدی‎نژاد بلند کرده، درست است؛ اما این‎هایی که پیرامون ایشان هستند این مدلی نیستند و برخی‎شان حتی با شعار‎های ایشان مخالف‎اند. من خودم در جا‎هایی که با دولت موافق بودم، حمایت کردم؛ مثلا تنها نماینده‎ای بودم که از آقای صفار هرندی به‎عنوان وزیر ارشاد دفاع کردم و چون عضو کمیسیون فرهنگی بودم و نظرم نظر کمیسیون تلقی می‎شد، در رأی اعتماد ایشان بسیار مؤثر بود. طبیعتا با بعضی افراد هم مخالف بودیم. ما همان موقع فهمیده بودیم که این جریانی که ما اصول‎گرا می‎نامیم، خودش خودش را اصول‎گرا نمی‎نامد، یعنی افرادی مثل آقای جوانفکر، مشایی، بقایی، شریف ملک‎زاده و... می‎گفتیم که ایراداتی به این‎ها وارد است که به همین دلیل خطرناک‎اند. بر همین اساس طیفی از اصلاح‎طلبان را که به ولایت فقیه و انقلاب اعتقاد داشتند، قابل تحمل و مفیدتر برای منافع کشور می‎دانستیم، اما این‎ها را نه. لذا از همان سفر اول مشایی که با جک استراو وزیر امور خارجه انگلیس ملاقات کرده بود تا قاچاق عتیقه و حضورش در مراسمی که به ایشان ربطی نداشت و حتی گاهی وهن نظام بود - مثل مجلس رقص ترکیه- و مسائل دیگر مثل سخنرانی‎هایش راجع به امت و امامت و این‎ها را لیست کردیم. داخل کمیسیون فرهنگی بر اساس آن‎ها نامه‎ای انتقادی راجع به سازمان گردشگری و میراث فرهنگی خطاب به رییس‎جمهوری نوشتم، اعضا اصلاح کردند و آقای افروغ، به‎عنوان رییس کمیسیون امضا کرد، که آقای رییس‎جمهوری به هوش بیاید. اما ایشان توجهی که نکرد هیچ، نامه را به خود آقای مشایی داد و او هم دو سه هفته بعد بر اساس متن نامه محرمانه مجلس، از من و آقای افروغ شکایت کرد. در حالی‎که اولا ما نماینده مجلس و غیر قابل پیگرد قضایی بودیم و ضمنا نامه محرمانه مجلس نمی‎توانست ملاک شکایت کسی باشد. اما شکایت انجام شد و من دادگاه رفتم. البته من هم در آن دادگاه و هم در دادگاهی که ملک‎زاده از من شکایت کرده بود، متقابلا شکایت کردم. و چون پیروز شدم از شکایتم صرف نظر کردم چون قصد انتقام‎گیری نداشتم و بنا به وظیفه نمایندگی‎ام این نقد‎ها را انجام می‎دادم