آزمون سخت‌تر رسانه‌ها در مهار اثرات مخرب تخلف

تخلف 3 هزار میلیاردی و جامعه ایرانی/ فریدالدین حداد‎عادل

مطالب مربوط به اختلاس شرکت امیرمنصور آریا و دیگر شرکت‎های مجموعه، نظیر شرکت تدبیر منصورآریا و بانک آریا و چند شرکت تابعه آن که به‎دست آقای مه‎آفرید خسروی، مدیر 40 ساله آن مجموعه به‎وجود آمده است این روزها ذهن همه افراد دغدغه‎مند جامعه را به خود مشغول کرده است. اگر نوع و میزان SMSها را به‎عنوان یکی از ملاک‎های سنجش حساسیت جامعه بدانیم، تعداد پیامک‎هایی که به این موضوع مربوط می‎شود شدت حساسیت جامعه نسبت به این اتفاق را نشان می‎دهد.

در این متن چند نکته از مسایلی را که در حوزه‎های مختلف جامعه به این موضوع مربوط می‎شود و به ذهن نگارنده رسیده است، به رؤیت خواننده محترم می‎رسانم.

1- وقتی مسأله‎ای این‎قدر بزرگ می‎شود و شفافیت پرونده خوب نیست به ترتیب اعتماد مردم نسبت به بانک‎ها، سیستم بانکداری، کل نظام اقتصادی کشور و در نهایت کلیت نظام کم می‎شود.

اگرچه نباید از یک ریال پول مردم گذشت، ولی در همه عرصه‎های نظام باید توانمندی مقابله با انواع شوک‎های روانی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی که پس از انتشار چنین اخباری به‎وجود می‎آید، باشد. ما باید با اطلاع‎رسانی درست و به‎موقع آمادگی هدایت درست اخبار و اذهان و شایعات را داشته باشیم تا به‎واسطه یک اختلاس، بخش‎های مهمی از نظام اداری و سیاسی کشورمان وجاهت خود را از دست ندهند. این اختلاس در تاریخ جمهوری اسلامی بی‎سابقه است و نیازمند برخوردی قاطع برای جبران آسیب‎های آن؛ ولی بزرگی آن به عظمت سیستم بانکی ایران و تلاش زیاد مدیران بانک‎ها و مسئولان نظام اقتصادی که در این 30 سال به مصاف تحریم‎ها و مشکلات رفته‎اند نیست. امروز در شرایطی به‎سر می‎بریم که به‎دست خودمان اوضاع اذهان حساس جامعه کاملا به‎هم ریخته شده است. در اثر بی‎عملی وضعیتی به‎وجود آمده است که گویا افراد درست‎کار نیز به صرف پذیرش مسئولیت سیاسی یا اقتصادی و یا سرمایه‎دار بودن باید خود را مجرم و در نتیجه نادم بدانند. چرا نمی‎گوییم در نظام وسیع اقتصادی عده‎ای خیانتی بزرگ کرده‎اند و نظام در مقابل آن‎ها به‎خوبی ایستاده است و انشاءالله نتیجه آن نیز برخورد با متخلفان و مهمتر از آن اصلاح نظام بانکی و خشکاندن زمینه بروز مفاسدی این‎چنینی خواهد بود.

2- در اکثر حادثه‎های مهم این‎چنینی، نهادهای مسئول معمولا دیر به اظهارنظر می‎پردازند. دلیل آن این است که چون مسئولیت شرعی و حقوقی دارند احتیاط می‎کنند تا جوانب امور کاملا عیان شود، سپس موضع‎گیری می‎کنند. اما در این بین یک روزنامه یا سایت بدون هیچ‎گونه محدودیتی می‎تواند مسأله را هر طور که بخواهد مطرح کرده، افراد را معرفی و قیمت تعیین کند و حتی نوع مجازات را مطرح بنماید در کلان، و به مدیریت اذهان اجتماع بپردازد. مردم نیز مباحث را می‎خوانند، در محافل بررسی و آن را قضاوت می‎کنند و در نهایت به انتظار می‎نشینند تا نهاد مسئول کی موضع‎گیری می‎کند.

یا باید جلوی اظهارنظرها و خبررسانی‎های غیررسمی و غیرمسئولانه را گرفت و یا این‎که دستگاه‎های امنیتی، قضایی و مسئولین اطلاع‎رسانی، هوشیارانه و با سرعت بالا بتوانند به مقابله و هدایت شایعات و اخبار غیررسمی بپردازند و البته روش اخیر مدبرانه‎تر و حاکمیتی‎تر است. اگر در این بین شهرت اطلاع‎رسانی، افرادی را به درج اخبار غیرواقعی و نابه‎جا واداشت، دستگاه‎های متصدی لازم است مجموعه‎های خاطی را مؤاخذه نمایند.

در همین مرحله «شاید» اگر دستگاه‎های نظارتی به‎موقع پرونده را مدیریت کرده و رسانه‎ها به‎موقع وارد ماجرا می‎شدند، بعضی از افرادی که حضورشان برای ادای توضیحات ضروری است، در کشور نگه داشته می‎شدند!

3- کم‎تحرکی قوه قضاییه در سرعت بخشیدن به روند ورود به موضوعات و هدایت رسانه‎ها و اذهان عمومی، اتفاق بدی را رقم زده است. امروز جامعه آن‎قدر رنجیده است که حتی شجاعت پیگیری تخلف در بانک‎های مربوطه، اقتدار دستگاه امنیتی در دستگیری افراد مرتبط با اختلاس و قاطعیت و صراحت امروزین قوه قضاییه و دادستان کل کشور در ورود به مسأله را نمی‎بینند. بخشی از جامعه آن‎چنان نگران هستند که تمام تلاش و عزم مسئولین نظام برای برخورد با خاطی را ندیده و یا باور نمی‎کنند. این ظلم به جمهوری اسلامی به‎واسطه کم‎تحرکی مسئولین است و این امر اصلا سزاوار نیست، اما جبران این مهم جز با پیگیری اوامر رهبر معظم انقلاب اسلامی در اصلاح نظام بانکی، کوتاه کردن دست دزدان و رسوا ساختن شرکای آنان، به‎همراه اطلاع‎رسانی به اندازه و شفاف میسر نخواهد شد.

4- قوه قضاییه امروز در پرونده اختلاس با دو مشکل روبه‎روست:

4- الف- اصل پرونده، حجیم و پیچیده است. افراد و دستگاه‎ها و بانک‎ها و روش‎های سیاسی و اقتصادی و حقوقی در این مسأله مطرح هستند و پرونده نیازمند یک قاضی مقتدر و دانا به مباحث سرمایه‎ای، بانکی، حقوقی و امنیتی است. به‎طور طبیعی چنین قضاتی معدود هستند و برای قضاوت عادلانه نیازمند زمان و اختیار هستند. پس باید قوه قضاییه و مدیریت آن با قاطعیت و طمأنینه عمل کند تا شرط عدل و انصاف رعایت شود.

4- ب- فشار اجتماعی و رسانه‎ای در کنار طعنه حریفان، انتظار از قوه قضاییه را بسیار بالا برده است، به‎طوری‎که تأمل و رقت به‎معنی کندی قلمداد می‎شود و پیگیری و نکته‎سنجی به فضای شایعات دامن می‎زند و اعتماد عمومی را مخدوش می‎کند. به‎راستی در چنین وضعیتی کار مسئولین قضایی بسیار خطیر است.

5- اقتصاد جامعه نیز ضربه شدیدی دیده است و ضربات شدیدتر در پس است. این قبیل کج‎روی‎ها و خیانت‎ها عرصه فعالیت اقتصادی سالم را محدود کرده و هرکسی را نیز که به موفقیتی اقتصادی دست پیدا کند، ناخواسته متهم به فساد مالی می‎نماید. از سوی دیگر قدرت ریسک صاحبان سرمایه و مدیران اقتصادی پایین می‎آید و از همه مهم‎تر برای جلوگیری از چنین تخلفاتی آن‎چنان نظام بروکراسی اداری تشدید خواهد شد که افراد فکر کار اقتصادی و صنعتی را از سر بیرون کنند. ما در بخشی از پروسه ترمیم جراحات اختلاس اخیر نیازمند اطمینان‎بخشی مجدد به مدیران اقتصادی و صاحبان سرمایه‎ایم.

6- موضوعات اجتماعی - روانی جدیدی پیش خواهدآمد که اثرات منفی آن‎ها بسیار جدی‎تر از اصل اختلاس است. اگر این معضل را خوب برطرف نکنیم، باید منتظر چنین موضوعاتی باشیم.

6- الف- هرکس به‎خاطر هر تخلفی در هر سطح و مرتبه‎ای توبیخ شود یا تذکر دریافت کند و با استناد به وقوع چنین اشتباهی متاع خود را کوچک، قابل‎اغماض و بی‎ارزش می‎داند.

6- ب- هرجا هر فردی دقت کند و در امور ریز و درشت، حق‎الناس و نوبت و حقوق دیگران و قوانین را رعایت کند، مورد استهزاء قرار می‎گیرد که در کشوری که اختلاس 3 هزار میلیاردی رخ می‎دهد؛ چرا وقت خود و دیگران را با این دقت‎ها و ملاحظات می‎گیری؟!

6- ج- خانواده‎های شهدا و ایثارگران و مسئولین فداکار در بهت قرار می‎گیرند، ممکن است بعضی از افرادی که به هدف و روش خود ایمان کامل ندارند ارزش‎ها و ثمره مجاهدت‎ها را از دست‎رفته بپندارند. جامعه اگر از حضور مؤثر و جدی ایثارگران خالی شود، نظام تکیه‎گاه اجتماعی‎اش را از دست می‎دهد. همه ظرفیت‎های دینی و اجتماعی و اساسی امروز باید به صحنه بیایند تا نگذارند نخبگان، نیروهای مذهبی، جوانان، نیروهای فداکار و بسیجی و دیگر اقشار مؤثر نسبت به درستی و حقانیت روش جمهوری اسلامی متزلزل شوند.

6- د- فتنه‎انگیزان و خناسان امروز فعال‎تر از هر روز دیگرند. کسانی‎که با تدبیر، اموال مردم و بیت‎المال را برداشت کرده‎اند یا آن‎ها که با طرح ادعاهای واهی اصالت جمهوری اسلامی را زیر سؤال می‎بردند و آن دسته‎ای که آرزو می‎کردند اصول‎گرایان زمین‎گیر شوند، حالا خوراک مناسبی برای انحراف اذهان مردم از اشتباهات و بلکه خیانت‎های خود یافته‎اند. آن‎ها خیلی امیدوارند که در حزب‎الله و نیروهای مخلص نظام اسلامی نشانه سرافکندگی ببینند و یا بدنبال فرصتی هستند تا سیاهرویی و بدهکاری خویش را به آبرومندی در پیشگاه ملت مبدل نمایند؟! حال باید دید این‎همه آسیب‎ روانی و اجتماعی چگونه قابل‎جبران و ترمیم است.

7- اگر خواننده محترم همانند نگارنده به این جمع‎بندی رسیده است که معضل اختلاس 3 هزار میلیارد تومانی بسیار پیچیده‎تر و پردامنه‎تر از مسأله‎ای اقتصادی و بانکی بوده و تبعات آن دامن‎گیر بخش‎های وسیعی از جامعه و نظام شده است، باید به‎خاطر بسپاریم که این اتفاق توسط رسانه‎های اصول‎گرا برای دستیابی به عدالت و حقیقت و از ترس اهمال‎کاری و بی‎مسئولیتی برخی از متولیان علنی شد و به‎دلیل ترس و نگرانی از مصلحت‎سنجی‎‎های نابه‎جا همه شنیده‎ها و فهمیده‎ها به عرصه جامعه کشانده شد؛ اگرچه این ترسی نابه‎جا نبود ولی رسانه‎ها به تنهایی ‎آن‎قدر ابزار ندارند که بتوانند تبعات همه‎جانبه علنی شدن این پرونده در این شرایط را جبران کرده و پوشش دهند. به‎واقع رسانه‎های اصول‎گرا در این مرحله آزمونی سخت داشتند که هنوز هم به پایان نرسیده است

راهبريهاي رهبري در سه دهه گذشته و نتايج مثبت آن

بیداری اسلامی و رهبری که تنهاست

هرچند در عصر رهبری امام خمینی (رحمت‎الله‎علیه)، جامعه ایرانی علاقه‎ای به تصور کردن فردای خود در روز‎های پس از امام نداشت اما یکی از مهم‎ترین موضوعاتی که در ذهن سیاست‎مدارن انقلابی می‎چرخید، مسأله جانشینی امام و تعیین رهبر بعدی انقلاب بود. با وجود این تئوری خبرگان رهبری امام در عمل نیز کارآمدی خود را نشان داد تا در کوتاه‎ترین زمان ممکن، آیت‎الله خامنه‎ای به‎عنوان رهبر تازه انقلاب برگزیده شود.

آغاز رهبری آیت‎الله خامنه‎ای اگرچه با پایان جنگ و تثبیت وضعیت داخلی همراه بود، اما به علت فقدان شخصیت کاریزماتیک امام خمینی و ورود به دوران توسعه و افزایش فشار‎های بین الملی، جامعه ایرانی با مسائلی دست به گریبان شد که هدایت و رهبری آن را دچار پیچیدگی‎‎های خاص و تجربه نشده کرد:

1- بخش عمده جریان موسوم به چپ به‎عنوان جریان مسلط بر قوای کشور که به‎تدریج با از دست دادن مسند‎های قدرت مواجه شد، به‎تدریج وارد مرحله رو به رشدی از مخالفت و نافرمانی با رهبری شد. این جریان رو به رشد ادامه یافت و مهم‎ترین اثر و اقدام خود را در اقدامات غیرقانونی خود در جریان، وقایع پساانتخاباتی 1388 بروز داد. تعصب بر مخالفت با رهبری باعث چرخش این جریان از شعار‎های ضدامپریالیستی گذشته به‎سمت شعار‎های سازش‎کارانه و غرب‎گرایانه شد.

2- بر مسند نشستن «اکبر هاشمی رفسنجانی» بر کرسی ریاست‎جمهوری که با تغییر قانونی اساسی جایگاهی قدرتمند یافته بود، باعث شد تا مسیر حرکت قطار انقلاب، علی‎رغم خواست رهبری به‎سمت توسعه سرمایه‎سالارانه و رفاه‎زدگی غرب‎گرایانه منحرف شود. در طی این دوره طبقه جدیدی از سرمایه‎داران در جامعه ایرانی شکل گرفت، نسل تازه‎ای از شبه‎روشنفکران پرورش یافت و خیل گسترده‎ای از جوانان مدگرا پدید آمد. بر بستر چنین تغییراتی بود که جامعه ایرانی وارد عصر توسعه سیاسی «سیدمحمد خاتمی» شد تا وارد شدیدترین دوره مدرن‎سازی در تاریخ معاصر خود شود. شکل‎گیری فساد‎های گوناگون سیاسی، اقتصادی و اخلاقی از تبعات اصلی 16 سال سیاست توسعه در جامعه ایرانی بود. در طی این سال‎ها اتمسفر غرب‎زدگی که با وقوع انقلاب و جنگ تحمیلی کنار زده شده بود، با شکل‎گیری انقلاب‎‎های ارتباطاتی و اطلاعاتی بار دیگر از طریق مجرا‎های رسمی بر سر جامعه ایرانی سایه افکند و علائق مدرن به‎ویژه در میان نسل جوان را به‎وجود آورد.

3- با ورود ناگهانی «محمود احمدی‎نژاد» در عرصه سیاسی ایران و نشستن وی بر مسند ریاست‎جمهوری، فضای جامعه ایرانی حال و هوای تازه‎ای یافت و سیاست‎‎های عدالت‎گرایانه جایگزین سیاست‎‎های توسعه‎مدارانه شد. هرچند شعار‎های احمدی‎نژاد احیای بسیاری از شعار‎های اصیل انقلاب بود و با حمایت گسترده رهبری انقلاب همراه شد، اما ورود احمدی‎نژاد به مسیر «مشائیسم فرهنگی» مخالفت‎‎های زیادی را در میان طبقه انقلابی برانگیخت و آن‎ها را عملا رو در روی یک دیگر قرار داد.

این‎چنین است که جامعه ایرانی در عصر رهبری آیت‎الله خامنه‎ای چهار دوره متفاوت را سپری کرده است. دوره‎‎هایی که علی‎رغم تفاوت در مشی رؤسای‎جمهور آن، شاهد یکسانی راه‎بری‎‎های رهبری بوده است:

1- احترام به رأی و نظر مردم و دفاع و پاسداری از انتخاب مردم، علی‎رغم تفاوت‎‎های بسیار در ویژگی‎‎های منتخبین و پذیرش هرگونه سختی و ضربه سیاسی ناشی از این رویه. بی‎تردید پاسداری پرهزینه از رأی توده‎‎های مردم در انتخابات 88؛ یکی از نمود‎های بارز این‎رویه بوده است.

2- تلاش هوشمندانه برای بر مسیر آوردن قطار حرکت دولت‎ها در مسیر اصلی انقلاب اسلامی. حفظ روحیه استکبارستیزی، دوری از رویکرد‎های غرب‎گرایانه و انحراف‎‎های مذهبی از جمله این تلاش‎هاست.

3- حفظ روحیه مبتکرانه و پیش‎دستانه انقلاب اسلامی و دور کردن مسئولین از سیاست‎‎های منفعلانه. اعلام سیاست‎‎های ملی در هر سال و تکیه بر الگوی بومی پیشرفت و پیشرفت دانش‎محور از مصادیق این‎رویکرد است.

4- تلاش برای هدایت جنش‎‎های اسلامی در جهان اسلام با تکیه بر جریان بیداری و وحدت اسلامی و ارائه الگوی مقاومت در مقابل سازش.

رهبر انقلاب اسلامی در طی این سال‎ها و علی‎رغم عدم همراهی کافی سیاست‎مداران ایرانی، توانسته است جامعه تحریم شده ایرانی را در مسیری رو به رشد هدایت کند و از آن الگویی برای جهان پرتلاطم اسلامی بسازد. درست به همین دلیل است که مدل مردم‎سالاری دینی اکنون به مهم‎ترین الگوی مورد توجه اندیشه سیاسی اسلام بدل شده و شعار‎های انقلاب اسلامی سکه رایج مردم کشور‎های اسلامی و حتی غیراسلامی است.

حضور رهبری و سخنرانی آیت‎الله خامنه‎ای در میان متفکران و چهره‎‎های سرشناس جنبش‎‎های اسلامی در چند هفته گذشته، که با تحسین و تمجید‎های فراوانی همراه شد، بیش از هرچیز به نمایش کشیدن چهره یک رهبر هوشمند، حکیم و سیاست‎مدار برای مسلمانان جهان بود؛ رهبری که توانسته است جامعه تحت رهبری خود را از مسیر‎های پرپیچ و خم و خطرناک دو دهه گذشته به سلامت عبور دهد و اکنون آن را به تکیه‎گاه قدرتمندی برای مسلمانان جهان بدل کند