سیری در اندیشه سیاسی امام خمینی (رحمت‎الله‎علیه) و رهبر معظم انقلاب درباره اخلاق در سیاست

سیاست ما عین اخلاق ماست/ ابوذر علوی‎تبار

یکی از مهم‎ترین مؤکدات در دین اسلام به‎عنوان کامل‎ترین دین الهی، تكيه بر تقوا و رعایت اخلاق در همه شئون زندگی به‎ویژه در حوزه‎‎هایی است که تأثیر بيشتری بر جامعه دارند.



ایمان، تقوا، تزکیه

امام خمینی (رحمت‎الله‎علیه) به‎عنوان رهبر انقلاب اسلامی ایران در دوران زعامت خود به کرات بر رعایت تقوای سیاسی تأکید داشتند. ایشان در سخنرانی‎‎های خود همواره بر لزوم رعایت اخلاق سیاسی برای مسئولان نظام اسلامی تأکید داشتند و سه اصل ایمان، تقوا و تزکیه را اصول بنیادین اخلاق سیاسی مسئولان می‎دانستند. منظور از اصول بنیادی اخلاقی مسئولان، صفات و ویژگی‎‎هایی است که در اخلاق و رفتار مدیران و مسئولان نظام اسلامی نقش اساسی دارد و در سخنان امام خمینی نیز بر آن‎ها تأکید شده و لزوم داشتن آن‎ها برای مسئولان حکومتی توصیه شده است.

امام خمینی (رحمت‎الله‎علیه) ایمانی را کامل می‎دانند که باعث اصلاح امور و کار‎ها شود و مسئولان نظام اسلامی لازم است به آن آراسته باشند، تا گرفتار فساد و انحراف نشوند. از نظر امام، از آن‎جا که عالم محضر الهی است، کسی که ایمان نداشته باشد، محال است در خدمت مردم باشد. حضرت امام (رحمت‎الله‎علیه) درباره تقوای سیاسی نیز می‎فرمایند: «تقوا برای همه لازم است و برای کسانی‎که متصدی امور کشور هستند لازم‎تر است. آن‎هایی که متصدی امور نیستند، تقوا یک امری است که برای شخص خودشان و احیانا هم برای یک عده‎ای که با او تماس دارند مؤثر است... اما متصدیان امور، به‎حسب تصدی که دارند، اگر خدای نخواسته تقوا نداشته باشند، یک وقت می‎بینید که این‎هایی که در رأس امورند، اگر تقوی نداشته باشند، این به همه کشور سرایت می‎کند، همه کشور را یک وقت خدای نخواسته به باد می‎دهد... همه این اختلافات که می‎بینید گاهی پیش می‎آید، همان‎طوری که اختلافاتی که در دولت‎های بزرگ پیش می‎آید، برای این‎که تقوی ندارند، تقوای سیاسی ندارند، تقوای اجتماعی ندارند.»1

امام خمینی (رحمت‎الله‎علیه)‎ تزکیه نفس را زیربنایی دیگر برای اخلاق سیاسی مسئولان می‎دانند و از آن با عنوان جهاد نفس یاد کرده و می‎فرمایند که جهاد نفس «عبارت است از غلبه کردن انسان بر قوای ظاهره خود و آن‎ها را در تحت فرمان خالق قرار دادن و مملکت را از لوث وجود قوای شیطان و جنود آن خالی نمودن...»2 ایشان همچنین هدف نهایی بعثت انبیا را تزکیه بشر می‎دانستند و می‎فرمودند: «دولتی که بخواهد مردم را وادار به‎کار خوب بکند، باید تزکیه بکند خودش را»3

امام خمینی (رحمت‎الله‎علیه) عدم رعایت اخلاق در سیاست را موجب بسیاری از نابه‎سامانی‎ها می‎دانست و به‎طور مشخص ایجاد تفرقه و برهم‎زدن وحدت آن را به‎عنوان عواقب مشخص ناشی از عدم رعایت اخلاق توسط مسئولان و دست‎اندرکاران نظام برشمرده‎اند.



اخلاق سیاسی و تقوای جمعی در کلام رهبری

رهبر معظم انقلاب که جانشین برحق و شایسته‎ای برای امام خمینی بوده، همواره همچون ایشان، مسئولان کشور را دعوت به اخلاق سیاسی و تقوای جمعی کرده‎اند. رهبر انقلاب در اوج بی‎اخلاق‎‎های سیاسی‎ای که در دوران اصلاحات و علی الخصوص در زمان مجلس ششم، از سوی مسئولان وقت انجام شد؛ تعریف دقیقی از تقوای سیاسی ارائه کردند و همگان را به رعایت آن دعوت کردند: «پایه همه خیرات در جامعه، تقواست. تقوای فردی؛ یعنی هر کس بین خود و خدا، سعی کند از جاده صلاح و حق تخطی نکند و پا را کج نگذارد. تقوای سیاسی؛ یعنی هر کس که در کار سیاست است، سعی کند با مسائل سیاسی صادقانه و دردمندانه و از روی دلسوزی برخورد کند. سیاست به معنای پشت هم اندازی و فریب و دروغ گفتن به افکار عمومی مردم، مطلوب اسلام نیست. سیاست یعنی اداره درست جامعه؛ این جزو دین است. تقوای سیاسی، یعنی انسان در میدان سیاست، صادقانه عمل کند»4

ایشان بار‎ها در نقاط حساسی که جامعه، به تبعیت از بی‎اخلاقی سیاسیون دچار خمودگی و دل‎سردی می‎شد، مسئولان را به رعایت تقوا و اخلاق‎مداری دعوت کردند؛ چراکه اصلاح کار امور هر جامعه‎ای در اصلاح رفتار مسئولان آن جامعه است. به‎طور مثال رهبر انقلاب در یکی از سخنرانی‎‎های عمومی که در فضای غبارآلود فتنه بعد از انتخابات 88 انجام گرفت، با اشاره به رابطه تنگاتنگ میان اخلاق و سیاست در سیره ائمه معصومین فرمودند:‎ «سلوک سیاسی امیرالمؤمنین از سلوک معنوی و اخلاقی او جدا نیست؛ سیاست امیرالمؤمنین هم، آمیخته با معنویت است، آمیخته با اخلاق است، اصلا منشأ گرفته‎‎‎‎‎ی از معنویت علی و اخلاق اوست. سیاست اگر از اخلاق سرچشمه بگیرد، از معنویت سیراب بشود، برای مردمی که مواجه با آن سیاستند، وسیله کمال است، راه بهشت است؛ اما اگر سیاست از اخلاق جدا شد، از معنویت جدا شد، آن وقت سیاست‎‎‎‎‎ورزی می‎شود؛ یک وسیله‎‎‎‎‎ای برای کسب قدرت، به هر قیمت؛ برای کسب ثروت، برای پیش بردن کار خود در دنیا. این سیاست می‎شود آفت؛ برای خود سیاست‎‎‎‎‎ورز هم آفت است، برای مردمی هم که در عرصه زندگی آن‎ها این سیاست ورزیده می‎شود هم آفت است.»5

در اندیشه سیاسی رهبر انقلاب همیشه یکی از خطر‎هایی که مرتبا به عموم جامعه علی‎الخصوص نخبگان توصیه می‎شود، خطر بزرگ جدایی دین از سیاست است که عده‎‎‎‎‎ای آن را در دنیای امروز اسلام ترویج می‎کنند. هوشیاری در برابر ترویج سکولاریسم به‎وسیله هجوم فرهنگی غرب نکته‎ای است که رهبر انقلاب بسیار بر آن تأکید داشته و دارند. با نگاهی به سیر ادبیات رهبری در مواجه با این پدیده، در می‎یابیم که شرایط ما در دوره منتهی به حال، ‎هر روز بدتر از گذشته می‎شود؛ چراکه در ادبیات رهبر انقلاب از شبیخون فرهنگی آغاز شده و بسته به قوت یافتن جنگ فرهنگی دشمن، به تهاجم فرهنگی و این اواخر جنگ نرم دشمن تعبیر می‎شود.

رهبر انقلاب معتقد هستند، وقتی‎که سیاست از دین جدا شد، از اخلاق و معنویت جدا خواهد شد. در نظام‎‎های سکولاریستی، اخلاق در اغلب نزدیک به همه موارد، از بین رفته است، چراکه وقتی دین از سیاست جدا شد، سیاست می‎شود عملی مبتی بر رفتار‎های غیراخلاقی که در آن هر فرد به محاسبات مادی و نفع‎‎‎‎‎طلبانه می‎پردازد.

رهبر انقلاب، راه برون‎رفت از فضای بی‎اخلاقی را دست به‎کار شدن عموم مردم، خصوصا قشر جوان می‎داند و از جوانان می‎خواهد که با سلاح تقوا وارد عرصه‎‎های گوناگونی همچون میدان علم، عمل و سیاست شوند.6

یکی از آخرین توصیه‎‎های رهبر انقلاب به تقوای سیاسی برمی‎گردد به دیداری که خردادماه سال جاری با و نمایندگان مجلس شورای اسلامی داشتند که در آن بیانات، اشاره دوباره‎ای به لزوم رعایت اخلاق فردی و تقوای جمعی کردند. ایشان در دیدار با نمایندگان مجلس به‎عنوان یکی از مصداق‎‎های بارز کار‎های تشکیلاتی که لزوم رعایت تقوا و اخلاق در آن به‎شدت ضروری است‎، فرمودند: «مجموعه‎‎ها و جمع‎‎ها و جریان‎ها، علاوه‎بر تقوای فردی اعضای خود، باید در نگاه کلان از تقوای جمعی نیز برخوردار باشند، چراکه در غیر این صورت، افراد متقی حاضر در این جریان‎ها نیز، به علت خطای عمومی جمع، به انحراف و خطا می‎افتند.» ایشان با ذکر مثالی در این زمینه افزودند: «جریانی‎که اوایل انقلاب به جریان چپ مشهور بود و شعار‎های خوبی می‎داد با وجود داشتن آدم‎های با تقوا، از مراقبت و تقوای جمعی غافل شد و کار به‎جایی رسید که «فتنه‎گران ضد‎امام حسین (علیه‎السلام) و ضد‎اسلام و امام»، به آن‎ها تکیه کردند که این واقعیت نشان می‎دهد غفلت از تقوای جمعی، خطری بسیار بزرگ است.»

به‎نظر می‎رسد با توجه به آن‎که جامعه فعلی ما یک بی‎اخلاقی بسیار بزرگ را که در پی شکست یک جریان سیاسی در انتخابات 88 آغاز شد، پشت سر نهاده و مقطع حساس انتخابات مجلس نهم در پیش است، مردم و سیاسیون ما باید بیش از گذشته هوشیار باشند و نگذراند بی‎اخلاقی‎‎های گذشته در قالب‎‎های جدیدتر بروز و ظهور پیدا کند. لازمه این هوشیاری نیز حفظ اتحاد و وحدت کلمه و تأکید بر نکات اشتراک در عین وجود نقاط افتراق است



پی‎نوشت:

1- صحیفه امام، ج 17، ص 122 ـ 123.

2- شرح چهل حدیث، صفحه 6.

3- صحیفه امام، ج 14، ص 134.

4- بخشی از بیانات رهبر انقلاب در خطبه‎‎های نماز جمعه تهران (16 فروردین 81).

5- بخشی از بیانات رهبر انقلاب در خطبه‎‎های نماز جمعه تهران (20 شهریور 88).

6- خطبه‎‎های نماز جمعه تهران (28 مرداد 84).

بررسی رابطه میان اخلاق و سیاست به‎عنوان ابزار و هدف

اخلاق به مثابه هدف/ دکتر مسعود گودرزی

ارتباط میان اخلاق و سیاست از دو منظر قابل بررسی است. مفهوم کلی که از معانی تحت اللفظی و محتوایی این‎ها برداشت می‎شود این است که سیاست نوعی وابستگی به قدرت و تدبیری است برای امور گذران زندگی فردی، خانوادگی، اجتماعی و سیاسی. اخلاق هم مسأله‎ای است فردی و دارای تأثیرات گسترده بر نهاد‎های اجتماعی، از جمله خانواده و اجتماع. اخلاق یک حالت بنیادی، پایه‎ای و اساسی دارد و سیاست یک حالت روحی دارد. اخلاق یک حالت علی دارد، ولی سیاست فرایندی است که از علت نشأت گرفته است. اگر بخواهیم رابطه این دو را بررسی کنیم نمی‎توان این دو را در عرض هم قرار داد. این‎که اخلاق مشخصا چه‎چیزی است و چه مسائلی را در بر می‎گیرد دایره وسیعی دارد؛ اما اگر بخواهیم مصداقی درباره اخلاق صحبت کنیم، باید به نکات زیر بپردازیم:

اولین فضیلت اخلاقی که در جامعه می‎توان از آن بحث کرد عبور از منیت و پرهیز از مطلق‎گرایی است. جامعه اخلاقی اسلامی، جامعه‎ای است که فرد در محور آن قرار ندارد و میان انسان و جامعه اصالت با انسان نیست، بلکه اصالت با جامعه‎ای است که به حقوق تمام افراد توجه دارد و بیشتر جمع‎گرایانه است.

مورد دوم که می‎توان عنوان کرد، بحث وفای به عهد و پرهیز از پیمان‎شکنی است. مکررا در قرآن و احادیث به این نکته اشاره شده است. اگر انسان وعده‎ای در جامعه سیاسی بدهد، اخلاق ایجاب می‎کند که هر مسئولی برای انجام وعده تلاش کند و اگر در زمانی متعهد به انجام فعلی است، آن فعل را براساس قولی که داده انجام دهد. حتی اگر تلاش فرد به بروز عملی منجر نشد نیز باید به اطلاع‎رسانی نسبت به کار‎های انجام شده از انجام نشدن وعده عذرخواهی کند. یکی از رذایل اخلاقی که در هر جامعه‎ای مورد نکوهش است، وفای به تعهدات و وعدهاست که متأسفانه در فضای قبل از انتخابات ریاست‎جمهوری دوره نهم و مجلس هشتم، شاهد این پیمان‎شکنی‎ها و ارائه لیست‎‎های جداگانه در میان اصول‎گرایانی بودیم که با هم پیمان وحدت بسته بودند.

فضیلت بعدی اخلاقی که در سیاست نمود جدی دارد، صداقت است. همه مقوله‎‎های اخلاقی را تحت عنوان سرمایه اجتماعی می‎توان در نظر گرفت، ولی به‎زعم من صداقت سلطان سرمایه اجتماعی است. صداقت صرفا به‎معنای دروغ نگفتن نیست، بلکه در موقعیت‎‎هایی ایجاب می‎کند که از راست نیز دفاع کنیم. همچنان‎که سیره ائمه ما و دین ما هم دروغ نگفتن اما بی‎تفاوت بودن و در برابر هر فوجی محافظه‎کاری کردن و در بعضی از جا‎ها تأیید کردن و یا خنثی بودن را نمی‎پذیرد. این به‎معنای یک سجیه اخلاقی نیست، بلکه سیاست‎مدار باید در مواردی از یک راستی هم که در جامعه گفته می‎شود ولو آن راست تلخ هم باشد دفاع کند.

مورد بعدی سعه‎صدر است که در سیره دینی ما هم به آن توجه زیادی می‎شود و آمده است «رب اشرح لی صدری» آن‎جایی‎که حضرت موسی می‎خواهد خدا در برابر سختی‎ها به او سعه صدر و تحمل در برابر مشکلات عطا کند. در این سعه‎صدر دایره دوستی‎ها افزایش و دشمنی‎ها کاهش پیدا می‎کند و این سیاست رهبری که باید در فضای کشور جذب حداکثری و دفع حداقلی جریان داشته باشد، اجرایی می‎شود. در چنین فضایی می‎توانیم افرادی که در جامعه سیاسی در دایره اصول قرار دارند و فارغ از جهت‎گیری در ریزمسائل سیاسی، نظری متفاوت از ما دارند، با رأفت و رحمت در مقابل دشمنان هم‎گرا کنیم.



این نکاتی که عرض شد همگی جزو بنیان‎‎هایی هستند که در جامعه اصالت دارند. اخلاق فارغ از زمان و مکان است و در برخی از موارد فارغ از قدرت است. یعنی قدرت با تمام اهمیت خود ذاتا اصالت ندارد و زمانی ارزشمند است که نشأت گرفته و با لحاظ اخلاق باشد، ولی اخلاق در همه شرایط و در همه زمینه‎ها اصالت دارد و محفوظ است و در جامعه باید به آن توجه کرد. با این حال شاهدیم عده‎ای در عرصه سیاسی اخلاق ماکیاولیستی را به‎عنوان روشی برای تدبیر سیاست کارآمدتر در پیش گرفتند؛ و مسئولی که دارای قدرت است، هر فعل اخلاقی مذمومی را با یک روکش در ظاهر مقبول و پسندیده به مردم عرضه می‎کند. این نوع نگاه ناشی از یک مثال معروف است که می‎گوید: «هدف وسیله را توجیه می‎کند»

در دنیای سیاست اخلاقی چنین روشی پسندیده و پذیرفتنی نیست؛ بلکه اخلاق و سیاست به‎عنوان دو موضوع مرتبط و تودرتو باید بررسی شوند، به این صورت که اخلاق به‎عنوان مبنا و سیاست به‎عنوان برون داد، این محتوای اخلاقی در نظر گرفته شود و کسانی‎که قطعا شعارشان این است که هدف وسیله را توجیه می‎کند، بزرگ‎ترین دشمنان رابطه اخلاق و سیاست هستند.

اگر ‎چه در دین اسلام آمده که کذب و دروغ را به‎عنوان رذیلت اخلاقی برشمارید، ولی در روایات داریم که اگر برای اصلاح امور مسلمین و رفع یک مفسده، دروغ مصلحت‎آمیز گفته شود، پسندیده است. البته این دروغ مصلحت‎آمیز در جایی موضوعیت دارد که خیر جمعی در میان باشد، ولی مخاطب اخلاق ماکیاولی اخلاق جمعی نیست و همه‎چیز را در حکمران تعریف می‎کند. یعنی حفظ حکومت و حفظ موقعیت حکمران، مهم‎تر از خیر عمومی است، ولی در اسلام برای ما خیر عمومی مهم است. برای کسانی‎که ماکیاولیستی فکر می‎کنند چه مذهبی و چه غیرمذهبی به‎جای هدف، وسیله مهم است. مثل این است که بگویند شما سفری به مشهد داشته باشید با هدف زیارت، هدف زیارت است منتها ابزار رسیدن به هدف یک خودروست، ولی خودرو را در عالم مادی به ما می‎دهند. ما اگر چنین فردی باشیم که وسیله برای ما مهم باشد و هدف را فراموش کنیم هیچ‎وقت به هدف نخواهیم رسید.

یک انسان اخلاقی هم تقریبا به این صورت عمل نمی‎کند. سیاست و قدرت ابزار است کسانی‎که برای حفظ ابزار تلاش می‎کنند، اخلاق ماکیاولیستی دارند.

علاوه‎بر این عده‎ای هم هستند که در ظاهر به اخلاق سیاسی معتقدند و شاید خود نیز نمی‎دانند که رفتارشان برخلاف اخلاق سیاسی است. متأسفانه این عده نادانسته تحت عنوان دین، انقلاب و مصلحت سوء‎استفاده می‎کنند. سوء‎استفاده آن‎ها در واقع یک نوع کلاه شرعی گذاشتن بر یک مسأله غیراخلاقی و غیرشرعی است.



در رابطه میان اخلاق و سیاست، اگر سیاست را تدبیر امور جامعه در نظر بگیریم، هدف باید خدمت به مردم باشد. در تاریخ ثابت شده کسانی‎که پیش از این در قدرت بوده‎اند و به‎عنوان وسیله برای خدمت به مردم به ابزار‎های قدرت نگاه کرده‎اند، در اذهان جاویدان شدند. ائمه معصومین (علیهم‌السلام) ما مصادیق بارزی از این مثال هستند. در تاریخ معاصر ما نیز نمونه‎‎های زیادی داریم. امام خمینی (رحمت‎الله‎علیه) و امیرکبیر از کسانی هستند که با هدف خدمت از وسیله قدرت استفاده کردند و در تاریخ ایران ماندگار شدند