اهداف اقتصادی چشمانداز ١٤٠٤ در گفتوگو با دكترمحمد خوشچهره
ولایت فقیه ریل قطار چشمانداز/ محمد رضایی
دستیابی به اهداف سند چشمانداز 20 ساله (١٤٠٤) مخصوصا با توجه به این نکته که ایران در این سند بهعنوان قدرت اول منطقه مطرح شده، برای هر فرد ایرانی جذاب و شورانگیز است، اما متأسفانه در سالهای اخیر شاهدیم که گامهای محکم و استواری در این مسیر برداشته نشده است. محمد خوش چهره هم یکی از کارشناسان و صاحبنظرانی است که به این نکته اذعان دارد، اما معتقد است که نظام ولایت فقیه مخصوصا با رهنمودهای مقام معظم رهبری، ظرفیتهای لازم را برای دستیابی به این اهداف دارد. این استاد بازنشسته دانشگاه تهران، رفع موانع تولید و سرمایهگذاری و مدیریت واردات و مبارزه با قاچاق را یکی از تأکیدات همیشگی رهبری عنوان میکند که عمل به آنها میتواند قطار اقتصاد ایران را در ریل دستیابی بهجایگاه اول منطقه و الهام بخشی در دنیای اسلام قرار دهد. نماینده مردم تهران در مجلس هفتم، معتقد است که در صورت هماهنگی دستگاههای کشور و حرکت در قالب جهاد اقتصادي، دستیابی به این اهداف امکانپذیر است.
آقای دکتر شما در صورت حرکت در راستای اهداف سند چشمانداز، ایران را در سال 1400 در چه جایگاهی میبینید؟
بهنظر من قبل از این بحث باید به دو نکته پرداخته شود. نکته اول ضرورت تدوین سند چشمانداز از سوی سیاستگذاران است و دومین نکته بررسی مشکلات و چالشهای دستیابی به اهداف این سند طی شش سال گذشته؛ بعد از طرح این دو مسأله میتوان به درمان و چارهاندیشی و نیز ارائه تصویری واقعی از ایران 1404 پرداخت. در بدو امر و همزمان با آماده شدن سند چشمانداز 20 ساله، نگاههای متفاوتی بین محافل آکادمیک و صاحبنظران اقتصادی در اینخصوص وجود داشت. عدهای با استناد به وقایع و اتفاقات دو سه دهه اخیر، نسبت بهوجود برنامهریزیهای بلندمدت در کشور اعتراض داشتند و بر این اعتقاد بودند که سرعت تحولات و گسترش تغییرات در تعاملات بینالملل و محاسبات اقتصادی، عمدتا در کنترل چند ابرقدرت محدود بوده و بازیگردانی اتفاقات دنیا توسط این کشورها صورت میپذیرد. بنابراین به عقیده این عده وجود چنین شرایطی برنامهریزیهای بلندمدت را برای کشورهای در حال توسعه، با چالش مواجه میکند. اما در پاسخ به این نظر میتوان گفت که از نظر مدیریت استراتژیک باید به تغییرات در عرصه جهانی و یا حتی ملی از دو جنبه فرصت و تهدید نگاه کرد. اگر فرصت باشد که شتابدهنده چنین تغییراتی است و اگر تهدید باشد شیوه مقابله با آن بستگی به توان مهار کشورها دارد.
شما این تغییرات را چگونه میبینید و فکر میکنید که در صورت تهدید بودن این تغییرات، کشورمان با ظرفیتهای موجود، توانایی مقابله با آنها به منظور تبدیل شدن به قدرت اول منطقه را دارد؟
من فکر میکنم ولی فقیه در کشور ما، از همان ابر مدیرهایی است که نه تنها تهدیدات را خنثی میکنند؛ بلکه تاکنون آنها را تبدیل به فرصت کردهاند. نگاهی به سالهای ولایت حضرت امام خمینی (رحمتاللهعلیه) و مقام معظم رهبری (دام ظله)، بهخوبی بیانگر این نکته است که در سایه رهنمودهای این دو بزرگوار، کشورمان همواره توانسته تهدیدات را تبدیل به فرصت کرده و سختترین شرایط را بهخوبی پشت سر بگذارد. بنابراین نمیتوان منطق برنامهریزیهای بلندمدت را زیر سئوال برد. بلکه باید با توجه به توان مدیریتهای کلان کشور، نسبت به قضاوت در اینخصوص اقدام کرد.
با توجه به تجربیات قبلی ایران در زمینه برنامهریزی و دستیابی به اهداف تعیین شده، بفرمایید تا چه اندازه امکان دستیابی به اهداف سند چشمانداز را امکانپذیر میدانید؟
ایران بیش از 60 سال سابقه برنامهریزی دارد. از طرفی تجربه بعد انقلاب بهخوبی نشان داد دولتهایی با سلایق متفاوت، هریک به نوعی توان کشور را بهسمتهایی برده و به بعضی حوزهها کمتر توجه کردهاند. در دوره سازندگی توزیع مناسب ثروت و درآمد مورد غفلت واقع شد، در دوره اصلاحات بیشتر به مقولات سیاسی و اجتماعی توجه شد و در دورههای اخیر هم با شعارهای مبتنی بر عدالت، بر توزیع ثروت در بین مردم تأکیدات زیادی صورت گرفت. پس میبینیم این سلایق متفاوت، اثراتی متفاوت در بلندمدت دارند، اما این برنامه تحت عنوان ایران 140٤ بر این نکته تأکید دارد که ایران باید در 20 سال آینده، تبدیل به قدرت اول اقتصادی منطقه، کشوری توسعه یافته با ویژگیهای الهام بخش بودن در جهان اسلام باشد و لذا مسیری را برای پاسخگویی در نظام تصمیمگیری مشخص کرده است. از طرفی این سند با در نظر گرفتن قابلیتهای بالقوه ایران تعیین شده، که دستیابی به آنها دور از تصور نیست.
اما بهنظر میرسد که طی سالهای گذشته، گامهای نخست دستیابی به اهداف سند چشمانداز، بهنحو مطلوبی برداشته نشده است. برداشت شما از علل بروز این شرایط چیست؟
در آن زمان مطرح شده بود که ایران باید از ترکیه که مقام اول را داشت و عربستان که به لطف درآمدهای سرشار نفتی، مقام دوم منطقه را داشت پیشی گرفته و بهجایگاه اول منطقه تبدیل شود. نکتهای که شما اشاره کردید درست است؛ گامهایی که ایران طی این مدت برداشته، بهنحوی نیست که بتواند ایران را در 14 سال بعدی از این دو کشور جلو بیندازد. هرچند که در زمینه علم و فنآوری تلاشهای بسیار خوبی صورت گرفته، اما در اقتصاد این اقدامات نه تنها بهنحو خوبی طراحی نشده، بلکه در سالهای گذشته از نظر عمل به برنامهها هم آنطور که باید و شاید اقدامی صورت نگرفته است. بهنحوی که هم اکنون فاصله کشورمان با ترکیه و عربستان نسبت به سال ابتدایی سند چشمانداز، عمیقتر شده است و علل این اتفاق را هم باید در عوامل درونزا و برونزا جستوجو کرد.
بنابراین فکر میکنید باید چه اقداماتی در دستور کار قرار بگیرد تا امکان استفاده بهینه از فرصت باقیمانده فراهم شود؟
اولین نکته تشخیص همین شرایط و اوضاع است. از همینجا منطق جهاد اقتصادی هم بیشتر میشود. از اینرو باید اقتصاد ایران در یک مسیر پویایی با نرخ رشد اقتصادی فزاینده، البته با شیبی منطقی و مستمر و پایدار قرار گیرد. بنابراین رفع موانع سرمایهگذاری و تولید باید بهعنوان یکی از اولویتهای کاری در دستور کار برنامهریزان و سیاستگذاران باشد و تلاش جدی برای رفع اختلالات نظام قانونگذاری و اجرا انجام شود. از طرفی طی 10 سال گذشته کشورمان با رشد فزاینده واردات مواجه بوده، بهنحوی که بسیاری از کالاهای مصرفی و کالاهایی که در داخل تولید میشدهاند نیز به کشور وارد شده و این امر لطمه جدی به تولیدات کشور زده است. در کنار این موضوع، بحث قاچاق کالا به داخل کشور مطرح است که حجم آن به 20 میلیارد دلار رسیده و در کنار واردات 70 میلیارد دلاری به کشور، زیانهای زیادی را متوجه اقتصاد کشور کرده است که باید هرچه سریعتر در جهت رفع این مسائل اقدام کرد.
با این وصف، شما به نوعی وضع نامناسبی را نشان دادید که تا حدودی امیدها را برای دستیابی به اهداف سند چشمانداز و تبدیل شدن ایران به قدرت اول منطقه کاهش میدهد.
خیر؛ نباید اینگونه باشد. همانطور که در ابتدای عرائضم گفتم، تدابیر مقام معظم رهبری همواره در حل مشکلات کشور در همه ابعاد و زمینهها راهگشا بوده است. بهعنوان نمونه ایشان طی سالهای اخیر، تأکید بسیاری بر مبارزه با قاچاق و واردات به کشور داشتهاند و در همین راستا اقدامات خوبی هم در دستور کار قرار گرفته است. این اتفاق میتواند به خوبی راهگشای موانع تولید و سرمایهگذاری باشد.
ميشود شرحی از وضعیت اقتصادی ایران از لحاظ نرخ رشد، تورم و بیکاری در افق 1404 ارائه داد؟
ببینید؛ بهنظر من مهمتر از بیان نرخهایی که شاید در آینده به آنها برسیم، این است که راههای رسیدن به یک ایران قدرتمند را بیابیم و برای آنها بهصورت منطقی و واقعگرایانه برنامهریزی کنیم. در این راستا باید با توجه به ظرفیتهای ملی در تمام ابعاد و با اولویت حوزه اقتصاد به منظور جبران بعضی عقبافتادگیها و دستیابی به ضرورتهای مطرح، تمهیدات لازم اندیشیده شود. از اینرو باید تمام دستگاهها بهجای تلف کردن وقت و انرژی خود و کشور در تنازعات سیاسی بین سیاستمداران، با هماهنگی کامل با سایر نهادها به فعالیت خود در حوزههای تخصصی شتاب بخشند تا فاصله ایران را با آنچه باید باشد، کمتر کنند
