مخاطرات آینده رسانه‏ای و سیاسی کشور در گفت‎وگو با عباس سلیمی‌نمین

رسانه باید با فساد مبارزه کند/علی رجبی

صبح یک روز تابستانی در دفتر مطالعات و تدوین تاریخ انقلاب اسلامی مهمان مدیر این مرکز بودم. هم‏نشینی با عباس سلیمی نمین، برای هر فعال حوزه رسانه، فرصت مغتنمی است. شور و حرارت ایشان را در بیان مسائل و نقد فضای سیاسی و رسانه‎ای کشور در مصاحبه‎های رودررو نیز می‎توانید به‎وضوح ببینید. آن‎چه در ادامه می‏خوانید خلاصه‎ای است از ٩٠ دقیقه گفت‏و‏گوی پنجره با عباس سلیمی‎نمین.



برای پیش‎بینی آینده سیاسی کشور چه ملزوماتی را باید مورد توجه قرار بدهیم؟

پیش‎بینی مسائل اقتصاد و فرهنگی را به سهولت می‎توان انجام داد اما پیش‎بینی مسائل سیاسی، از سخت‎ترین و دشوارترین کارهاست؛ چون به مولفه‎های مختلفی وابسته است. اما صرف نظر از آن‎چه گفته شد، با رصد بعضی عوامل می‏توان گفت؛ اگر بعضی روال‏ها به همین منوال تغییر کند یا ثابت بماند، می‏توان درکی از آن‎چه در آینده خواهیم داشت، به دست بیاوریم. در شرایط کنونی، روند مسائل سیاسی در کشور به گونه‎ای است که رشد روزافزونی را متوجه ساختار و هم بنده قدرت یا همان مردم رقم می‎زند. البته، به این معنی نیست که ما با آفت‌هاي جدي در كشور مواجه نيستيم و نخواهیم بود؛ اما خوشبختانه تاکنون این آفات نتوانسته ساختار قدرت در کشور را آلوده کرده و آن را در مسیری قرار بدهد که در تعارض با مبانی انقلاب اسلامی بشود. در آینده هم می‏توان این مهم را متصور بود. در مسائل سیاسی اگر ما به دو عامل توجه جدی نکنیم، می‎تواند صحنه را تغییر بدهد. این دو عامل عبارت‌اند از: آگاهی بخشی به‎جامعه از طریق رسانه‎های قوی و اصلاح ساختار سیاسی کشور از طریق بستن راه‎های نفوذ فسادانگیز به قانون.

درباره رسانه صحبت کردید. روند فعلی رسانه‎ها را چطور ارزیابی می‎کنید؟ آیا روند فعلی آگاهی بخشی رسانه، روند مطلوبی است؟

درست است که ملتی ارزشمند داریم که پایبندی خودش به ارزش‏ها و انقلاب را کاملا نشان داده ولی عملکرد دقیق این ملت منوط به آگاهی اوست. ما باید اطلاعات لازم برای جامعه را به طور شفاف و رفته رفته در اختیار مردم قرار بدهیم تا حساسیت لازم را نسبت به مسائل داشته باشند. لازمه دادن آگاهی به‎جامعه این است که اطلاعات به‎تدریج به مردم تزریق شود. در حال حاضر رسانه‎ها به‎صورت غیرتدریجی اطلاعات مهم را در اختیار مخاطبان قرار می‎دهند. به‏طوری‎که در نزدیکی انتخابات‏ها، جامعه به‎صورت غیرطبیعی با حجم بالایی از اطلاعات روبه‏رو می‏شود که فضا را ملتهب می‏کند. البته خود این انتخابات‏ها منشا خیر است و رقابتی که در زمان آن انجام می‏گیرد باعث رشد سیاسی کشور البته به‎صورت نامتوزان می‏شود. ما در آینده می‏توانیم با ایجاد بستری مناسب برای تزریق متوازن اطلاعات در طول سال، زمینه رشد سیاسی بيشتر و البته متوازن را فراهم کنیم.

همیشه از زبان سیاست‌مداران می‏شنویم که می‏گویند مردم کشور آگاه به شرایط هستند. آیا برای آن‎که بتوانیم سطح رشد سیاسی مردم کشور در دهه آینده را در سطح مطلوب نگاه داریم، نیازی به اصلاح ساختار رسانه‎ها در دهه پیش‌رو احساس نمی‏شود؟

اگر همین روند در آینده ادامه پیدا کند و تأثیر تدریجی ثروت در انتخابات را بیش از پیش شاهد باشیم، این آگاهی‏های در آستانه انتخابات هم نخواهد توانست به‎طور قابل‎قبول، به مقابله با پیوندهای میان ثروت و قدرت که مقام معظم رهبری به آن اشاره کردند، بیانجامد. به‎نظر من اگر جلوي تأثیر روزافزون ثروت در انتخابات گرفته نشود می‏تواند موهبت بزرگ انتخابات را که همان رشد سیاسی جامعه است از ما بگیرد. یک ملت آگاه می‏تواند آینده سیاسی خود را تضمین کند. اگر می‏خواهیم جامعه در آینده سیاسی خود به‎درستی عمل کند باید هزینه داشتن رسانه‎های قوی را بپردازیم. ما الان حاضر نیستیم روزنامه‎های قوی‏ای داشته باشیم که بتوانند به‎جامعه اطلاعات روشن و شفاف بدهند.

آیا این رسانه قوی که شما از لزوم به‎وجود آمدن آن در آینده سخن می‏گویید همان بحث کهنه رسانه آزاد است؟

خیر؛ منظور من از روزنامه قوی، روزنامه‎هایی هستند که اداره آن توسط افرادی است‏ که بدون تعلقات دنیوی و حزبی، دغدغه اصلی‏شان اطلاع‏رسانی و حفظ سلامت جامعه باشد. اداره‏کنندگان این رسانه‎ها باید افرادی متعلق به همین نظام، دلسوز و در عین‎حال بدون وابستگی مالی و سیاسی به حزب، دسته یا گروه خاصی باشند تا در مسیر سالم‏سازی شور از پلشتی‎ها قدم برداریم. به‎نظر من از این دسته رسانه‎ها در حال حاضر نداریم؛ البته منظور من از این جمله اسائه ادب به بعضي دوستان روزنامه‏نگار که با دغدغه فعالیت می‏کنند، نیست. ما امروز شاهدیم خیلی از صاحبان روزنامه‎ها فقط صفحه 1 و 2 برای‏شان اهمیت دارد و به‎دنبال کیفیت مطالب دیگر رسانه خود نیستند. به‎طور مشخص همین مثالی که زدم نشان می‏دهد که رسانه‎های امروزی نتوانستند روندی صحیح در اطلاعات بخشی به‎جامعه داشته باشند. البته روزنامه‎هایی هم داریم که حرفه‏ای عمل می‏کنند اما جهت‎گیری‏شان در راستای اهداف انقلاب نیست. بیشتر نگاه‏شان به‎سوی غرب و رهنمودهای آن برای اداره جامعه است. این‎گونه رسانه‎ها به نظام تعهدی ندارند و دست‎کم می‏توان گفت که این‏ها در جهت سالم‏سازی ساختار جمهوری اسلامی بر نخواهند آمد. به‎طور جدی می‏توان گفت در حال حاضر وضعیت رسانه‏ای کشور مخاطره‏آمیز است به طوریکه در آینده نمی‏توان از فضای فعلی برای رشد کشور بهره برد.

وضعیت رسانه‎های مجازی را چطور ارزیابی می‏کنید؟

وضعیت سایت‏ها و خبرگزاری‏های مجازی فاجعه‌بار‏تر است؛ چراکه نه ادبیات خبری درستی دارند و نه اصول خاص سیاسی و حرفه‏ای را دنبال می‏کنند! این‎گونه به هم‌ریختگی، در خبررسانی اینترنتی، باعث به هم‌خوردن تعادل جامعه و در نهایت سرخوردگی مردم خواهد شد. حتی رسانه‎های همسو با جهت‏گیری انقلاب نیز همین‏طور هستند. اکثریت افرادی که امروز رسانه‎ها را مدیریت می‏کنند، با اصول اولیه حرفه‏ی خبرنویسی ناآشنا هستند. ما اگر به‎دنبال این هستیم که با رصد و پیش‏بینی آینده سیاسی کشور از رخداد بعضی مسائل ناخوشایند جلوگیری کنیم، از همین امروز باید به‎دنبال تصحیح همین رویه معمول در رسانه‎ها باشیم. در حال حاضر با پیگیری مداوم رسانه‎ها و علی‏الخصوص رسانه‎های مجازی به‎جای آن‎که اطلاعات شفاف به شما برسد، از وضعیت موجود کشور دل‎زدگی در شما ایجاد می‏شود. این رفتار غیرحرفه‏ای در حالی صورت می‏گیرد که انتظار درست از رسانه این است که اطلاعات را به‎صورت تدریجی، مداوم و آرامش‌بخش به مردم منتقل کند. امروز تناقضاتی در روند آگاهی بخشی از طریق رسانه‎ها به مردم منتقل شده که متأسفانه هیچ‎کس از به‎وجود آمدن آن احساس خطر نمی‏کند. در حال حاضر توسط دولت چیزی نزدیک به 450 میلیارد تومان یارانه برای تداوم موجودیت رسانه‎ها، که رسالت اصلی‏شان سالم‎سازی جامعه است، داده می‏شود و از طرفی دیگر چند برابر همین مبلغ از وزارتخانه‎ها به رسانه‎ها تزریق می‏شود تا آن‎ها را آلوده کند!

چه‎کسی باید جلوی این رفتارهای غلط را بگیرد؟

شعور سیاسی حکم می‏کند وقتی این مقدار سرمایه کشور هزینه می‏شود تا رکنی به نام مطبوعات برای سالم‏سازی کشور ایجاد شود، با کسانی‎که این چنین به‎دنبال آلوده کردن رسانه‎ها هستند، برخورد شود. اما نهادهای متولی همچون قوه قضاییه و معاونت مطبوعاتی ارشاد هیچ کاری نمی‏کنند. من با وجود آن‎که ساختار نظام را آن‎قدر محکم می‏بینم که قطعا این مشکلات نمی‏تواند در روند کلی آن ايجاد خلل کند؛ اما همواره نگران هستم که این اقدامات نادرست، در تضعیف ساختار درست فعلی کشور، نقش ایفا کند. وقتی رهبری نسبت به عواقب پیوند خوردن باندهای قدرت و ثروت در مجلس هشدار می‏دهد چه‎کسی جز رسانه باید به‎دنبال انتشار اطلاع‏رسانی سالم برای جلوگیری از ایجاد این پیوند باشد؟ رسانه‎های ما این‏قدر نامتوازن و غیرحرفه‏ای حرکت کردند که حتی نهیب رهبری، مبنی بر لزوم برخورد با فضای تهمت و افترا را به‎دنبال داشت. امروز با ادامه یافتن عملکرد غلط رسانه، مردم کم‎کم از رسانه‎ها فاصله می‏گیرند. این کنار رفتن رسانه، باعث شده تا فلان مداح، بشود تریبون آگاهی‌بخشی جامعه! چون کسانی‎که می‏خواهند جریان‏سازی سیاسی بکنند، وقتی می‏بینند تیراژ روزنامه‎ها پایین آمده، به‎دنبال این هستند که جایگاهی جایگزین را برای رساندن حرف خود به مردم و ایجاد فضا و موج در جامعه ایجاد کنند. همین است که فلان مداح معروف که کارش چیز دیگری است، می‏شود منبع دادن آگاهی و اطلاعات! وقتی‎که ابزار عوض شود، افراد به‎سمتی می‏روند که، به هر کسی که می‏تواند حرف آن‎ها را در تریبونی ولو غیر‏مرتبط بزند، میدان مي‌دهند. در همین دولت آقای احمدی‏نژاد، شاهد بودیم که سرمایه‏گذاری بسیار جدی بر روی مداحان انجام شد، تا رقبا را از میدان به در کنند؛ که البته چوب خدا صدا ندارد و امروز شاهدیم که گریبان خودشان را گرفته است.

از صحبت‏های شما این‎طور برداشت می‎شود که رسانه‎های ما آن‏چنان که باید، نتوانسته‏اند موفق باشند؛ چراکه نقش نظارتی آن‎ها بسیار کمرنگ شده است. نظر شما به‎عنوان یک فعال رسانه‏ای، درباره تضعیف این‎جایگاه چیست؟

مطبوعات می‏توانند نقش نظارتی را به خوبی اجرا کنند. دستگاه‎های نظارتی از آن‎جا که در همه جا حضور ندارند، باید ممنون رسانه‎هایی باشند که به تکمیل وظیفه آن‎ها مجانی کمک می‏کنند! فضای فعلی ما در مطبوعات به‎گونه‏ای است که هم می‏گوییم باید باشد و هم می‏گوییم نباشد. اگر می‏گوییم باشد؛ باید به پیش‏نیازهای آن تن بدهیم. بعضی‏ها می‏گویند نباید باشد؛ چون در آن‎ها امکان نفوذ هست. البته نفوذ در مطبوعات صورت گرفته اما این کم‌كاري متوجه وزارت اطلاعات و نهادهای امنیتی است؛ چراکه شایسته نیست به‎خاطر یک بی‏نماز درمسجد را ببندند. آن‎وقت ما به‎جای آن‎که بیاییم و به مطبوعات کمک کنیم تا به‎عنوان بازویی نظارتی عمل کنند، کسی را در رأس معاونت مطبوعاتی قرار می‏دهیم که آشنایی چندانی با مطبوعات ندارد و در کل به‎صورت گتره‏ای در حوزه مطبوعات عمل می‏شود. با تمام این محالات، شناخت نسبی من از ساختار سیاسی نظام، این نوید را به من می‏دهد که به‎سمت خوبی حرکت خواهیم کرد؛ حتی اگر فرض کنیم در تمامی لایه‎های میانی فساد نمایان شود، این اطمینان فکری را داریم که به لایه‎های اصلی کشور نمی‏رسد. این‎که مردم به‌خاطر فساد مدیران پایین دست و میانی از نظام دلسرد شوند و مشارکت سیاسی آن‎ها کاهش یابد برای نظام خسران بزرگی است. بنابراین ما باید با ابزاری به‌نام مطبوعات قوی در جهت رفع فساد برآییم.

شما صحبت از لزوم اصلاح ساختار در آینده کردید. برای خوانندگان ما، این عامل دوم که در ابتدا به آن اشاره کردید را بیشتر توضیح بدهید.

عامل دومی که برای من مهم است اصلاح ساختار سیاسی کشور از طریق بستن راه‎های نفوذ فسادانگیز به قانون است. ما باید سعی کنیم هر جا قانون، راه نفوذی دارد، سریعا آن را بپوشانیم. هر نظامی باید در مواجهه با تجربیات و پدیده‎های جدید خود را تقویت کند. منظور من این است که باید در مواجهه با پدیده‎های جدید، آن‎ها را قانون‏مند کنیم و راه سوءاستفاده احتمالی را ببندیم. به‎نظر من با ادامه یافتن روند فعلی در تدوین قوانین و مقررات، کشور در دهه آینده دچار مشکل خواهد شد. در واقع ما نظامی ارزشمند با سرمایه بسیار زیادی داریم که به‎جای آن‎که به‎دنبال تقویت این سرمایه اولیه عظیم باشیم، در حال کاستن از آن و هزینه کردن از این سرمایه در مقاطع مختلف هستیم. برای افزایش سرمایه کشور باید مدام به‎دنبال آن باشیم که کاستی‏های قانون را با قانون‏های جدید بپوشانیم. متأسفانه ما تجربیات غلط را دوباره تجربه می‎کنیم. به طور مثال هیچ‎گاه درصدد بر نیامدیم منافذی را که در دولت آقای هاشمی موجب شد تا ایشان رفته رفته از انقلاب گرفته شود ببندیم و قانون تدوین کنیم. و ادامه دادن همان روند و بازگذاشتن منافذ قانون باعث شد همان روش، آقای خاتمی را نیز از ما بگیرد. بدتر از همه این است که هنوز در دولت آقای احمدی نژاد هم این کاستی‏ها ادامه دارد. وقتی می‏بینیم که کاستی در قوانین و مقررات وجود دارد؛ به‏طوری‏که رخنه در نهادهای مختلف ممکن است، باید این منافذ را ببندیم.