جریان انحرافی و مسایل آن - بخش دوم

چرا جریان‎های اجتماعی منحرف می‎شوند؟!/ فریدالدین حداد عادل

واژه جریان انحرافی که در اصطلاح‎شناسی سیاسی ایران عمر کوتاهی دارد، در بر گیرنده ابعاد مختلفی است. در شماره 92 مجله پنجره درباره پاره‎ای از امور که اضلاع جریان انحرافی را بهتر می‎شناسانند نکاتی مطرح شد و اینک مطالبی دیگر به محضر خوانندگان تقدیم می‎شود:



درباره عموم جریان‎های انحرافی، مسأله «خلط جایگاه» وجود دارد. در فضای پس از انقلاب اسلامی، جامعه ایرانی به‎خوبی انتخابات سالم را چندین و چند بار تجربه کرده است. یکی از مشکلات مقوله انتخابات این است که افراد یا گروه‎های پیروز، رأی بالای مردم را با داشتن پایگاه اجتماعی قوی اشتباه می‎گیرند. البته باید توجه داشت همیشه پایگاه اجتماعی مستقر، مستحکم و دائمی نتوانسته است رأی مردم را در انتخابات به‎دست آورد؛ با آن‎که شأن «پایگاه اجتماعی بودن» خویش را از دست نداده است. ولی این به‎معنای رأی آوردن یک پایگاه اجتماعی دیگر نیست. در جانب دیگر، افرادی که رأی بالا کسب کرده‎اند در مواردی از پشتیبانی پایگاه‎های اجتماعی و گروه‎های اجتماعی عمیق و ریشه‎دار برخوردار بوده‎اند و در پاره‎ای موارد خود به تنهایی و جدا از نیروها و پایگاه‎های عمیق اجتماعی، رأی و نظر مردم را به‎دست آورده‎اند. برای بعضی از طرف‎های پیروز برخی از منازعات و رقابت‎های سیاسی این اشتباه به‎وجود می‎آید که صرف پیروزی در انتخابات را با داشتن پایگاه مستقر اجتماعی خلط می‎کنند. دچار این اشتباه می‎شوند که فکر می‎کنند اشتیاق شدید مردم در برهه زمانی خاص، به‎معنی دلدادگی و اطمینان همیشگی مردم به آن‎هاست. گاهی استقبال‎ها و هیجانات انتخاباتی و پسا انتخاباتی، افراد و گروه‎ها را در تشخیص جایگاه و موقعیت اجتماعی خود دچار مشکل می‎کند. در عالم مثال برای نزدیک شدن ذهن به این موضوع، تفاوت فواره و موج قابل‎توجه است. همه ما فواره‎های بلند و پرشکوه را دیده‎ایم و انواع امواج دریا را نیز مشاهده کرده‎ایم. فواره‎ها بعضا بلند و پر سر و صدا هستند ولی هیچ‎کس عمق و ارتباط عمیق موج با منبع کلان آب دریا را با زیبایی و جلوه لحظه‎ای فواره مقایسه نمی‎کند. این مثال برای رد زیبایی و جایگاه فواره در چیدمان و زیبایی شهری نیست بلکه برای انتقال مفاهیمی نظیر «ریشه‎دار» بودن «پیوستگی داشتن» و اصیل بودن است. در این مثال، آن‎جا با مشکل مواجه می‎شویم که نورافشانی‎ها و جلب‎توجه، «فواره‎ها» را به این فکر بیندازد که بخواهند در همه ابعاد، کارویژه امواج مداوم و مستمر دریا را به‎دست آورند. فواره بلند، زیبا، موقتی و بدون ریشه‎های اصیل است ولی موج، آرام و خشمگین به دریا پیوسته است.

عموم جریان‎های انحرافی در کشور ما پس از موفقیت‎های مقطعی به‎وجود آمده‎اند. البته بعضی از آن‎ها به‎مرور زمان ادامه پیدا کرده و خسارت‎هایی وارد کرده‎اند ولی اغلب نتوانسته‎اند در قالب و شکل یک جامعه پویا و یا گروه اجتماعی خود را سامان بدهند. تلقی نادرست از جریان اجتماعی بودن یا تبدیل شدن به یک پایگاه اجتماعی مستمر موجب می‎شود که شخص یا عده‎ای که موفقیتی سیاسی به‎دست آورده‎اند از خود تلقی مصلح اجتماعی و سیاسی داشته باشند یا این‎که، در جامعه از خویش چنین تصویری ارائه کنند. برای نیل به هدف اصلاحات اجتماعی و سیاسی، صرفا پیروزی انتخاباتی کافی نیست. مردم در ایران وقتی به‎کسی رأی می‎دهند الزاما اختیار تغییر و تحول در همه ابعاد جامعه را به او نمی‎دهند. درست است که انتظار ایرانیان از گروه‎های پیروز انتخابات بالاست ولی نه آن‎قدر بالا که امر برای برخی از طرف‎های پیروز مشتبه بشود. مردم با اشتیاق زیاد و با انتظارات بالا در حوزه معیشت و سیاست داخلی و خارجی به‎کسی اطمینان می‎کنند و از او مطالبه دارند؛ اما تکیه‎گاه گروه‎های مرجع اجتماعی را رها نمی‎کنند. مردم حتی ممکن است که به نامزدهای رسمی گروه‎های مرجع اقبال نشان ندهند. ولی باز در هنگام ضرورت به گروه‎های اصیل و پرسابقه اجتماعی رجوع می‎کنند.

در چنین شرایطی، انحراف اجتماعی - سیاسی رخ می‎دهد. فرد یا افراد پیروز، برای خود نقش «گروه مرجع بودن» تصور می‎کنند که می‎توانند مباحث کلان جامعه را آن‎طور که خود می‎فهمند تغییر دهند. این‎جا آغاز علنی شدن تضادها در جوامعی است که سنت‎های قومی و ریشه‎‎های عمیق مردمی دارند و هنجارهای جمعی مانع از تغییر مسیرهای سریع و پردامنه می‎شود. گروه‎های نوپدید می‎کوشند با بهره‎گیری از توان مالی و قدرت سیاسی خود، در عرصه مسایل اجتماعی نفوذ کنند و هر طور شده به اهداف خود برسند. این‎جاست که سایر گروه‎های اجتماعی به طرد جدی آن‎ها می‎پردازند.

چرا در جامعه ما حرکت‎های انحرافی قابل‎ملاحظه‎ای به چشم می‎خورد و افراد پیروز و وابستگان آن‎ها تمایل پیدا می‎کنند برخلاف هنجارهای حاکم و بر ضد گروه‎های مرجع تأثیرگذار اقدام کنند؟! مجموعه‎ای از عوامل سلبی و ایجابی چنین روندی را به‎وجود می‎آورند:

1- رأی بالا. حمایت برهه‎ای مردم، گاهی یک جریان را به اشتباه می‎اندازد که در حد یک گروه مرجع است. دارای پایگاه اجتماعی ثابت و عمیق است و این حمایت مردمی، دائمی است.

2- معمولا گروه‎های پیروز، قدرت اجرایی بالایی پیدا می‎کنند و می‎توانند تصمیمات مهمی اتخاذ کنند و آن‌ها را در عرصه‎های گوناگون به اجرا برسانند. این موفقیت باعث می‎شود تصور کنند در عرصه فرهنگ و اجتماع نیز، به‎دلیل داشتن پول و قدرت تصمیم‎گیری می‎توان تأثیرات زیاد بر جای گذاشت. حال آن‎که فضای مسایل و معضلات اجتماعی، ادبیات و ابزارهای اختصاصی خود را دارد که به آسانی در اختیار هر کسی قرار نمی‎گیرد.

3- استقبال شدید و حمایت عاطفی ایرانیان از افراد پیروز در انتخابات از دیگر عواملی است که آن‎ها را از نقش سیاسی و اجتماعی خود جدا می‎کند و این افراد، ناخودآگاه نقش و کارویژه خود را رها می‎کنند.

4- گروه‎های مرجع و پایگاه‎های اجتماعی وسیع و پردامنه در مواقعی دچار ضعف می‎شوند و یا بد عمل می‎کنند و همین افراد و جریان‎های مختلف نسبت به پر کردن خلأهای موجود اشتها و اشتیاق پیدا می‎کنند.

5- اطرافیان بلندپرواز و یا فرصت‎طلب با تمجید و تکریم بی‎جا، چهره‎های کلیدی را نسبت به جایگاه حقیقی خویش به وسوسه می‎اندازند. چهره‎های سرشناس آن‎قدر مورد تمجید اطرافیان مجیزگو قرار می‎گیرند که فکر می‎کنند توان ایجاد تغییرات وسیع اجتماعی را حتی علی‎رغم عدم هم‎سویی گروه‎های مرجع دارا هستند. و در صورت مخالفت گروه‎های مرجع به پرخاش‎گری و مقابله می‎پردازند.

6- نفوذ بیگانگان و دشمنان را نباید فراموش کرد. دشمن هوشمندانه به تمجید از بعضی افراد می‎پردازد و حتی هوشمندانه‎تر چهره‎ای را به غلط بزرگ می‎کند و پرچم جامعه را به‎دست او می‎دهد تا پیام‎های اصلی درک و فهم نشوند و نمادهای غیراصیل یا تقلبی به‎عنوان سمبل و نماد یک جریان اصیل جلوه کنند. با چنین ترفندی، افراد پیروز و اطرافیان‎شان تصوری غلط از خود پیدا می‎کنند و دست‎کم در اولین مراحل، خواستار تبعیت‎ همگان از خویش برای سکان‎داری حرکت‎های عمیق اجتماعی می‎شوند.

چند سؤال مهم دیگر باقی مانده است که در مجالی دیگر بررسی خواهد شد؟!

1- چرا این حرکت‎ها و جریان‎های انحرافی نمی‎توانند به یک گروه اجتماعی و یا یک پایگاه اجتماعی باثبات تبدیل شوند؟

2- آیا جریان‎های انحرافی به کلی از بین خواهند رفت؟!

3- نقش اجتماعی افراد و گروه‎هایی که رفتارهای انحرافی مؤثر اجتماعی دارند، در عرصه کلان جامعه چیست؟

نگاهي به اعتراض‌ها در ماه‌هاي اخير در كشورهاي مختلف

جنبش جهانی مستضعفان

انقلاب‎ها و اعتراض‎های ماه‎های گذشته در کشورهای مختلف، در تاریخ جهان بی‎سابقه است. از این روی باید به انتظار اتفاقی بزرگ در آینده نزدیک جهان نشست. برخلاف آن‎چه بسیاری می‎پندارند و بر زبان می‎رانند، انقلاب‎ها و اعتراضات موجود از ریشه‎ای مشترک برخوردار هستند و آن اعتراض و قیام علیه بی‎عدالتی و ظلم در جهان است.



عصر استعمار

با آغاز دوران انقلاب صنعتی و مدرن شدن جهان غرب، انسان غربی به گشت‎وگذار در جهان و کشف و استخراج منابع طبیعی آن مشغول شد. با رشد و گسترش صنایع و افزایش نیاز به مواد خام و بازار مصرف به‎تدریج پدیده استعمار از دل تمدن غربی سر برآورد و انسان غربی به کمک قدرت تسلیحات نظامی و تکنولوژی مدرن بر گرده ملت‎های جهان سوار و به غارت منابع و ثروت‎های طبیعی آن‎ها مشغول شد. فزون‎خواهی انسان مدرن غربی کار را به‎جایی رساند که نزاع بر سر غارت و چپاول جهان، دو جنگ بزرگ جهانی به‎وجود آورد تا در طی آن میلیون‎ها انسان قربانی زیاده‎خواهی انسان مدرن شوند.



طغیان آسیایی

از پس دو جنگ جهانی و تضعیف قدرت استعماری، این ملت‎های آسیایی بودند که علیه سال‎ها استعمار دست به انقلاب و قیام زدند تا گرده خسته خویش را از زیر یوغ سرمایه‎داران صنعتی بیرون آورند. با این همه این‎بار با دستیابی سرمایه‎داران صنعتی به تکنولوِژی‎های ارتباطاتی و فراهم شدن زمینه استعمار فرهنگی، با عوض شدن ریل از استعمار اقتصادی به استعمار فرهنگی، روال گذشته تداوم یافت و غارت انسانیت بر چیزهای گذشته افزوده شد.



اتمسفر سرمایه‎داری

موج بی‎سابقه تمدن صنعتی نظامی مدرن چنان بر گرده جهان سوار شد که برای نخستین بار از جهانگیر شدن یک تمدن سخن بر زبان رانده و داشته‎های انسان‎های دیگر بربریت و عقب‎ماندگی شمرده شد. در چنین دوره‎ای بود که نفس کشیدن خارج از اتمسفر جهان مدرن، به امری سخت و دشوار بدل و نظام سرمایه‎داری جهانی ذیل هرم سرمایه‎داری به تقسیم نقش و منافع مشغول شد.



انقلاب پارسی

انقلاب بزرگ ایران، بی‎تردید اولین سیلی محکم بر صورت چنین دوره‎ای بود. انقلاب ایران، با مظلومیت و تنهایی تمام در مقابل خباثت‎ها و دسیسه‎های بزرگ سرمایه‎داران جهان ایستاد تا به مردم جهان درس شجاعت و پایداری در مواجهه با دولت‎های ظالم بدهد. از پی چنین پایداری‎ای بود که به‎تدریج جبهه مقاومت در مقابل کانون‎های ستم شکل گرفت و روز به روز بر دامنه آن افزوده شد.



بهار عربی

هرچند تلاش می‎شود تا پلی میان انقلاب پارسی و انقلاب‎های عربی این چند ماه گذشته برقرار نشود، اما کیست که از تأثیر جبهه مقاومت بر امت اسلامی و عربی بی‎خبر باشد. این مقاومت انقلاب ایران و جنبش‎های متأثر از آن بود که برای نخستین‎بار لبخندپیروزی را پس از سال‎ها بر لب‎های مردم مسلمان نشاند تا کوس رسوایی دولت‎های وابسته و مرتجع عربی بلند و خود به عاملی در سرنگونی آن‎ها بدل شود.



تابستان اروپایی و پاییز آمریکایی

اکنون با تداوم بحران‎های ناشی از کوتاه شدن دست استعمارگران مدرن از ثروت‎های ملت‎ها، دامنه اعتراض‎ها به دنیای اروپایی رسیده است. اروپای واحد و روباه پیر آن، در این روزها گرفتار رویدادهایی شده‎اند که بیش از پیش پرده از ژست‎های بزک کرده سردمداران آن بر‎می‎دارد. نداهای اعتراض و وعده‎های برگزاری روزهای خشم، از هم‎اکنون در ایالات متحده نیز به گوش می‎رسد تا شاید ماه‎های آینده لقب پاییز آمریکایی بگیرد.



جنبش مستضفان

آینده جهان از آن مستضعفان است. این وعده خداست. انقلاب‎ها و اعتراض‎های این ماه‎ها در یک ویژگی مشترک هستند و آن طغیان مستضعفان جهان علیه ظالمان و مستکبران است. این‎که آیا روزهای تحقق وعده الهی فرا رسیده است يا نه، باید منتظر ماند و دید. آن‎چه روشن است پس از تسلط جهانی سرمایه‎داری و ارزش‎های ظاهرفریب آن، اکنون دوره انقلاب‎های جهانی است؛ انقلاب‎هایی که بی‎تردید به یک رهبر جهانی نیازمند است