درباره 28 مرداد 1332

دیالکتیک کودتا و جنبش/ روزبه آقاجری

1- از رفتن رضاخان تا 28 مرداد

برای فهمیدن رویدادهای 25 تا 28 مرداد 1332، باید از 12 سالی آغاز کرد که یکی از برهه‎های خاص حیات اجتماعی ما را رقم زد؛ از رفتن رضاخان تا 28 مرداد. اندیشیدن به این 12 سال آن‎چنان مهم است که اغلب نادیده گرفته شده است. پرداختن جزءبه‎جزء و لحظه‎به‎لحظه به آن‎چه در سه روز 25 تا 28 مرداد گذشت، هیچ راهی نمی‎گشاید. این‎جور تاریخ‎نگاری، 12 سال تکان‎دهنده و مهم را کنار می‎گذارد و بیهوده می‎کوشد تا تمام یک روند را در نقطه‎ای فشرده کرده و از آن رازگشایی کند. همان‎طور که فهمیدن دلایل برآمدن دولت نازیستی در آلمان، بدون بازخوانی رویدادهای جمهوری وایمار ناممکن است، فهمیدن رویدادهایی که به سقوط دولت مصدق انجامید، بدون بازخوانی روندها و رویدادهای دهه 20 ناشدنی است.



2- گرایش‎ها، فرآیندها و خط و مرزها را بررسی کنیم

برای واکاوی این دهه نیز بازگویی جزءبه‎جزء رویدادها کمکی نمی‎کند بلکه بیرون کشیدن گرایش‎ها، فرایندها و خط و مرزها، اساسا تعیین می‎کند، چه عامل‎ها، سازه‎ها یا ساختارهایی رویدادهای بعدی را رقم زده‎اند. آن‎چه این‎روزها بیش‎تر در مورد درک روزهای منتهی به کودتا به‎کار گرفته شده و از قضا خواهان بسیاری هم یافته است، شکلی از تاریخ شفاهی است. ما با انباشت بی‎رویه خاطرات کسانی روبه‎روییم که گویا در آن زمان گوشه‎ای از کار را در دست داشته‎اند. آن‎ها می‎گویند و روایت می‎کنند و حرف می‎زنند اما کم‎تر می‎بینیم این روایت‎های جزئی، به واکاوی نظری راه بَرَند و ماده خام و زمینه‎ای برای دقیق‎ترکردن چهارچوب‎های فرایندهای کلی در نظر گرفته شوند. به داستان‎های آن‎ها گوش می‎دهیم اما از یاد می‎بریم که روایت فردی ـ به رغم اعتبار آن فرد ـ چیزی جز بازگویی شخصی وقایع، آن هم بر پایه حافظه، نیست.



3- تصویری حقیقی و برآمده از مبارزه کنونی

پس باید این تاریخ بیش از آن‎که در جزئیات نادقیق شفاهی یا گزارش لحظه‎به‎لحظه تجلی کند، در پرتو اضطرار و تنش موجود در امروز خوانده شود. «تصویر حقیقی گذشته، تیزوتند می‎گذرد. گذشته را تنها در هیأت تصویری می‎توان به چنگ آورد که در آن لحظه که می‎توان بازش شناخت، درخشان گردد و از آن پس هرگز دیده نشود.» تنها کسی می‎تواند به «تصویر حقیقی گذشته» دست یابد که در کوران اکنون درهم‎پیچنده برگردد و نگاهی ـ از سر اضطرار و پاسخ به اکنون بغرنج ـ به گذشته بیندازد. این لحظه کوتاه (the moment) تصویری را در منظر او از گذشته درخشان می‎کند یا به‎عبارت دیگر، از منظر «اکنون» لحظه‎ای به گذشته می‎نگرد و بر می‎گردد به کوران «اکنون». از این لحاظ، سوژه تاریخی به تصویری دست می‎یابد که هم در تاریخ «واقعی» است و هم برآمده از مبارزه کنونی اوست، یعنی به شکلی به «حقیقت او» اشاره دارد.



4- پیش از دهه 20؛ انقلاب مشروطه و رضاخان

انقلاب مشروطه، بسیاری از آنانی را که دست‎شان از حیات اجتماعی کوتاه بود، به عرصه کشاند و آن‎ها را به نیروهای اثرگذار اجتماعی بدل کرد. بیش‎تر در شهرهای مرکزی ـ نه در روستاها که اکثریت جمعیتی کشور را در خود داشتند ـ دم و دستگاه پادشاهی، دیگر سایه خداوند بر زمین دانسته نمی‎شد و شهرنشینان آن را میراثی شاید اتحادآور می‎دانستند تا این‎که آن را پیوندگاه زمین و آسمان بدانند. مشروطه ـ چه مستقیم، چه ضمنی ـ این توان را داشت که این پوسته را از هم بدَرَد. در همین دوره مشروطه است که بازار و نهاد روحانیت پیوندهای سیاسی با هم پیدا می‎کنند، البته نه پیوندهای اندام‎وار بلکه بیش‎تر حمایتی. بازار در اواخر دوره‎ قاجار آرام‎آرام نقش اقتصادی پررنگی پیدا می‎کند و در دوره مشروطه در کوران رویدادها، در کنار روحانیت نقشی سیاسی می‎یابد. بستن بازارها، عملا حکومت را فلج می‎کرد. مشروطه در میان شهرنشینان، نه طبقه بلکه لایه اجتماعی مهمی ایجاد کرد که بعدها نقشی اثرگذار بازی کرد: طبقه متوسط. این لایه اجتماعی بیش از آن‎که پایه‎های نیرومند اقتصادی داشته باشد، پایه‎های نیرومند فرهنگی ـ سیاسی داشت. اعضای این لایه، اجتماعی از طبقات گوناگون کنده شده بودند که در قلب شهرها لایه‎ای اجتماعی پدید آورده بودند: از سلیمان میرزای فئودال‎زاده بگیر تا محمد خیابانی روحانی؛ از ثقه الاسلام بازاری تا ستارخان اسب‎فروش. انقلاب سیاسی مشروطه، فضایی گشوده بود تا این عناصر با بنیادهای اقتصادی متفاوت، در عرصه مبارزه اجتماعی گرد بیایند. نهادهایی را که از سر صدقه این مبارزان پدید آمد، حکومت‎های بعدی ـ حتی به رغم میل‎شان ـ نتوانستند ویران کنند. تنها کاری که کردند، قلب ماهیت آن‎ها بود.

رضاخان کار خود را با حذف اعضای همین لایه نوظهور آغاز کرد. وظیفه تاریخی‎اش این بود که با پرچم مشروطه و پنهانی نادیده‎گرفتن آرمان‎های آن، هم تبعات پیش‎بینی‎ناپذیر و خلاقانه انقلاب مشروطه را خنثی کند و هم اوضاع پریشان دهه 90 سده سیزدهم خورشیدی را سروسامانی دهد. رضاخان، همچون یک «دال اعظم» تمام دال‎های شناور در فضای اجتماعی آن دهه را بر گرد کلمه‎ای خیانت‎شده گرد آورد: قانون. و آن‎ها را به مسیری تازه انداخت: نوسازی (مدرن‎کردن). رضاخان چشم‎اندازهایی بسیار فروتر از انقلاب مشروطه در پیش رو داشت اما کار مهم او، ثابت‎کردن و نهادی‎کردن صوری برخی ایده‎های تحقق‎نایافته انقلاب مشروطه بود. اگر «رشدیه» عمری خون‎بار را برای جاانداختن آموزش مدرن فدا کرد، گسترش صوری نهادهای آموزشی امروزی و سواد به دست رضاخان، عمومی شد.

اما در این‎جا به نکته‎ای مهم می‎رسیم. رضاخان حیات اجتماعی و سیاسی شهرهای مرکزی را به نابودی کشاند، آن لایه اجتماعی اثرگذار را پراکنده و روحانیت را از عرصه حیات سیاسی حذف کرد. یکه‎تازی رضاخانی، اثری جبران‎ناپذیر بر حیات اجتماعی ایران گذاشت.



5- دهه 20

رضاخان رفت و نهاد سلطنت بی‎پدر ماند. محمدرضا پهلوی هم هنوز آن‎قدر قدرت نداشت که افسار سلطنت را بکشد. پس به این صورت، یکی از دوره‎های شگفت‎انگیز تاریخ معاصر ایران آغاز شد. آن‎چه از صندوقچه سرکوب و فشار رضاخانی بیرون آمد، متشکل‎شدن نیروهای اجتماعی اثرگذار در مشروطه بود که رضاخان آن‎ها را از حیات اجتماعی حذف کرده بود. ضعف حکومت مرکزی، حضور قوای متفقین و شوق عمومی به بازیابی فضاهای سرکوب‎شده در دوره رضاخان، چنان حیات اجتماعی ایران را در شهرهای مرکزی و حتی روستاهای بزرگ فعال کرد که در هیچ دوره‎ای از 1300 تا امروز سابقه ندارد. صنایعی که کم‎وبیش شکلی فعال به خود می‎گرفتند، عملا زمینه ‎شکل‎گیری طبقه کارگری سازمان‎یافته را متحقق می‎کردند. روحانیت به دلایلی خاص و بیش‎تر درونی، کم‎تر از دیگر نیروهای اجتماعی فعال شد اما یک تغییر مهم در آن اتفاق افتاد. روحانیت آغاز به سازمان‎دهی اجتماعی ـ سیاسی خود حول مساجد و نهادهای مردمی کرد. تشکل‎یابی بی‎سابقه نیروی کار در آن زمان در شهرهای بزرگ، تا به امروز تکرار نشد و سنتی را پایه‎ نهاد که تا امروز تداوم دارد. شکل‎گیری و رشد احزاب و فراکسیون‎ها، فعال‎شدن فضای مطبوعاتی و به‎طور عام، فضای تفکر مشخصا تغییرات عمده‎ای بر جا گذاشت: نهادهای صوری برجامانده از دوره رضاخانی، محتوایی درخور می‎یافتند. شکوفایی علم، ادبیات و هنر که دقیقا تنها در چنین دوره‎های به دور از سرکوب و پراکندگی قدرت مرکزی روی می‎داد، سده‎های سه تا هفت هجری را فرا یاد می‎آورد. نهاد سلطنت، آرام‎آرام داشت به نهادی صوری و تشریفاتی بدل می‎شد.



6- بازخوانی دهه 20

تفکر حول این دهه، تفکر حول چند نقطه عطف کلیدی است؛ نقطه‎های عطفی که تاریخ ما را تا همین امروز متأثر کرده‎اند.



6- 1- روحانیت

تا پیش از این دوره، روحانیت هیچ‎گاه در قالب یک حزب سیاسی متشکل نشده بود. هیچ چیز نمی‎توانست نقشی را که جایگاه یگانه مرجعیت دارد، بر عهده بگیرد. آیت‎الله مدرس، حزبی تشکیل نداد بلکه از جایگاه یک روحانی مبارز پا به میدان گذاشت. در این دوره‎ است که حزبی از قلب روحانیت بیرون زد که پایه‎ای مهم برای حرکت‎های بعدی ایجاد کرد؛ حزبی که در ابعاد کوچک خود، همچون هسته‎ای، سربرآوردن درخت بزرگی را در آینده نشان می‎داد. اعضای حزب «فداییان اسلام» یا روحانی بودند یا بازاری. و نکته مهم این‎که حول مکان سیاسی‎شده «مسجد» گرد هم آمده بودند. دقیقا به دلیل این‎که اکثریت روحانیان با نگرش‎های آن‎ها موافق نبودند و این‎که اکثریت جامعه نیز در حال برساختن هویت اجتماعی‎ خاصی بودند که دقیقا در تضاد با ایده‎های «فداییان اسلام» بود که نواب صفوی به‎روشنی در مانیفست گروه آورده بود، نتوانستند پایگاه مردمی چندانی پیدا کنند و همین، آن‎ها را به استفاده از ترور سیاسی کشاند. رویداد مهم در روحانیت این بود که اگر برای تحریم قراردادهای تحقیرآمیز همه چشم به دست‎خط مرجع مسلمانان می‎دوختند، اکنون در کنار آن، ضرورت ایجاد نهادی سیاسی و جدید احساس شده بود و فداییان اسلام نخستین کسانی بودند که به این موضوع پی بردند.

6-2- نیروهای سیاسی ملی و چپ

گرایش‎های ملی‎گرایانه رضاخان از نظر سیاسی دست‎وبال نیروهای ملی را تا حد زیادی و به‎ویژه در دوران نخست زمامداری‎اش بسته بود چرا که ژست‎های او فراتر از خیال نیروهای ملی می‎رفت، پس آن‎ها چندان در ضدیت با او قدم بر نمی‎داشتند. اما قضیه در مورد نیروهای چپ متفاوت بود. قضیه 53 نفر و آن‎چه بر فرخی یزدی رفت، آن‎قدر معروف است که نیاز به یادآوری نباشد. اگر نیروهای ملی حیات ازدست‎رفته‎ای نداشتند که بعد از رفتن رضاخان احیا کنند، آغاز دهه 20 بی‎کم‎وکاست تجدید حیات نیروهای چپ بود. اساسا آن‎چه به‎عنوان تشکل‎‎یابی کارگران می‎دانیم، برآمده از کردوکار کارگران مبارزی است که در همین دهه فعال شدند و نخستین اتحادیه‎های کارگری بزرگ را پی گذاشتند. حزبی که نیروهای آن، عمده‎ترین نیروهای فعال در این اتحادیه‎ها بودند ـ یعنی حزب توده ـ تا آن‎جا از نظر سیاسی دارای وزن شده بود که وزیری در کابینه قوام داشته باشد. حضور چنین نیرویی با اندیشه‎های خاص خود، هراس بسیاری را برانگیخته بود؛ هراسی که شاید پایه‎ای نیرومند در واقعیت نداشت. آیت‎الله کاشانی در مکتب خون می‎نویسد: «این دیوهای خون‎خوار، این استعماری که قسمت مهم نیرو و فشارش بر کشور ماست و قسمت دیگری در سایر نقاط دنیاست، این را می‎دانید؟ مگر آرام می‎نشیند؟ مگر همیشه ما را با این چماق نکوبیده اند؟ چماق خطر کمونیسم. 28 مرداد هم ما را با همین چماق کوبیدند. از توی قفسه پاکت‎ها شاید 40 یا 50 تا 100 تا برای من آورد و دیدم همه‎اش تزها و شعارهای کمونیستی است. [...]. و اگر شما مخالفت کردید، به دارتان می‎زنیم. خانه‎تان را آتش می‎زنیم. [...]. من ابتدا مقداری احساس کردم، عجب خطری پیش آمده بوده است، این دکتر مصدق مملکت را کجا می‎خواسته ببرد؟ بعد فهمیدم که نه برای من که برای تمام مراجع تقلید، برای مرحوم آیت‎الله بروجردی آن‎قدر نامه تهدیدآمیز فرستاده‎اند. ولی ما خوب می‎دانیم [...]. بعدها فهمیدم منشاءاش از کجا بوده.» اما به هر صورت، این فضا و کردوکارهای نادرست و گرایش‎های وابستگی چپ ـ که همین به انشعاب جریان سوم انجامید ـ به بدبینی‎ای ریشه‎دار نسبت به نیروهای چپ دامن زد. نیروهای ملی، بسیار بیش‎تر با ساختار حکومت پیوند خورده بودند و دست آخر هم نماینده آن‎ها یعنی محمد مصدق به نخست‎وزیری رسید. مصدق، در یک‎کلام، هرچند می‎خواست نقشی فراگروهی بازی کند، بیش‎ازاین‎ها به شبکه اجتماعی «ملی‎ها» تعلق داشت که فراتر از آن عمل کند.



7- پیامدهای آن سه روز سرنوشت‎ساز

سقوط دولت مصدق، سقوط یک حکومت نبود که به دگرگونی ساختار سیاسی بینجامد. حتی آن زمانی که مردم مجسمه شاه را پایین کشیدند، دولت مصدق گرایش خاص خود را بروز داد و با این عمل مخالفت کرد. دل‎خوشی بیهوده‎ای است که فکر کنیم، برای تحقق قانون و عمل به آن چنین موضعی گرفته است. نه! دولت مصدق مشخصا جزئی از ساختار سیاسی حاکم بود و ملی‎شدن صنعت نفت را هم صرفا به عملکرد مصدق و یارانش نسبت دادن، بی‎انصافی بزرگی نسبت به مردان و زنان مبارز است. چپ پس از کودتا به سرنوشت دوره رضاخانی دچار شد و این، طبیعی بود. جبهه ملی هم یا در دولت جدید ادغام شد یا به حاشیه فرهنگ تن داد. اما روحانیت، به مسجدها روی آورد و سنت برآمده از کردوکار روحانیان مبارز و آن‎چه را از فداییان اسلام به یادگار مانده بود، بسط داد. سازمان‎دهی‎ای که در 1342 خود را به‎عنوان نیرویی با پایگاه مردمی گسترده شناساند.

آن‎چه کودتای 28 مرداد نام گرفته است، نقشی اساسی در بازگشت به دوره رضاخانی و پاک‎سازی عمومی حیات اجتماعی از نیروهای مترقی داشت. جالب این‎که «رویدادهای تاریخی دوبار بر صحنه می‎آیند: اول‎بار به‎صورت تراژدی و دوم‎بار به‎صورت کمدی». اعاده قدرت از دست‎رفته سلطنت در دوره محمدرضا پهلوی که به رونق نان و آب بسیاری انجامید، نسخه کمدی تراژدی‎ای بزرگ به نام رضاخان بود