بی‎حرمتی به علما از آغاز تاکنون در گفت‎وگو با آیت‎الله سیداحمد خاتمی عضو هیأت‎رییسه مجلس خبرگان رهبری

علما مانع جدی در برابر استکبار و جریانات انحرافی بوده‎اند/ حامد نیک‎گفتار

آیت‎الله سیداحمد خاتمی از شخصیت‎هایی است که دفاع او از یک جریان، باعث نشده تا کاستی‎ها را نبیند و همواره سر بزنگاه لب به انتقاد گشوده و در برابر جریانات انحرافی ایستاده است. او سال‎هاست که به تدریس فقه و اصول و تفسیر در حوزه علمیه قم اشتغال دارد و چند سالی است که طلاب قم از دروس خارج او که عالی‎ترین سطح تحصیلی در حوزه است بهره‎مند می‎شوند اما هیچ‎کدام از این‎ها، او را از مسئولیت‎های سیاسی و اجتماعی بازنداشته و علاوه بر عضویت در جامعه مدرسین و شوراي عالی حوزه‎هاي علميه، هیأت‎رییسه مجلس خبرگان، نماز جمعه تهران را نیز اقامه می‎کند و حضوری فعال در رسانه‎های مکتوب و دیداری و شنیداری و نیز محافل دینی و اجتماعی دارد. یکی از هشدارهای سیداحمد خاتمی در سال‎های گذشته درباره تخریب علما بوده است به‎طوری‎که چندی پیش نسبت به آغاز پروژه تخریب علما به‎صورت تشکیلاتی هشدار داد. این استاد حوزه علمیه قم در گفت‎وگو با «پنجره» از ریشه تاریخی مخالفت با علما و عوامل اهانت به علما در سده اخیر سخن گفت و دست انگلیسی‎ها در پروژه تخریب علما را مورد توجه قرار داد.



ما وقتی وارد منابع روایی و نصوص دینی می‎شویم می‎بینیم که علما از جایگاه خیلی ویژه و بلندی برخوردار هستند اما در عین‎حال همواره طیف‎ها و گروه‎هایی به‎صورت مستقیم و غیرمستقیم به‎دنبال تضعیف جایگاه علما و حتی ضربه‎زدن به آن‎ها و هتک ایشان در جامعه بوده‎اند. به‎نظر شما هدف اساسی از این اقدامات چه بوده است؟

مسأله هتک علما و در حقیقت سخن‎گویان دین را باید در مقاطع مختلف تاریخ مورد بررسی و ارزیابی قرار داد؛ در هر دوره تاریخی عالمان دین با انگیزه‎ای مورد هتک بوده‎اند - به‎طور کلی همه کسانی‎که با اساس دین مسأله دارند و نمی‎خواهند که دین در صحنه جامعه باشد، با هر آن‎چه که از لوازم دین به‎حساب می‎آید نیز مخالفت دارند و از جمله لوازم دین این است که این دین، سخن‎گو می‎خواهد؛ خوب قهرا با سخنگویان دین هم در تضاد قرار می‎گیرند. در قرآن کریم هست که خداوند به پیامبرش می‎گوید اینان که شما را هتک می‎کنند در حقیقت با خداوند طرفند، چون کینه از خداوند دارند با شما که پیغمبر ما هستید طرف می‎شوند؛ این به‎طور کلی در ادوار مختلف تاریخی وجود داشته است. اما در کشور ما در سده اخیر، هتک عالمان ریشه دیگری نیز دارد. دشمنان احساس کردند عالمان دین، قدرت بسیج مردمی داشته و در متن جامعه تأثیرگذارند و می‎توانند به‎عنوان مانعی جدی در برابر برنامه‎های‎شان ظاهر شوند.

آیا مصداقی در این مورد مدنظر است؟

مصادیق فراوانی دارد، به‎عنوان نمونه آن‎ها فهمیدند که علما می‎توانند همانند فتوای معروف مرحوم میرزای شیرازی بزرگ در قصه تحریم تنباکو، مردم را بسیج کنند و تصمیم دولتی را نقض و یا دولتی را سرنگون نمایند؛ خوب این برای دشمنان و کسانی‎که حضور دین در جامعه را برنمی‎تابند قابل‎تحمل نبوده و نیست. قرارداد تنباکو در عهد قاجار یک قرارداد ساده نبود بلکه عوارض سنگینی در پی داشت؛ در آغاز، قرارداد تنباکو بود ولی به تنباکو ختم نمی‎شد؛ معادن دیگر هم توسط حکام بی‎کفایت قاجار به غارت می‎رفت و در اختیار بیگانگان قرار می‎گرفت؛ علاوه‎بر این همراه با اجرایی کردن این قرارداد، تهاجم فرهنگی بیگانگان اجرا می‎شد زیرا برای اجرای قرارداد باید نیروی انسانی می‎آوردند و آن‎گاه به بهانه تنباکو، عناصر مهاجم فرهنگی را وارد ایران می‎کردند و به فرهنگ و دین و اخلاق مردم ضربه می‎زدند. خوب این‎جا میرزای شیرازی به‎عنوان یک عالم برجسته دین به صحنه آمد و در برابر این تصمیم خائنانه ایستاد و موفق شد، تا جایی‎که نقل می‎کنند حتی در حرم‎سرای ناصرِ قاجار قلیان‎ها شکسته شد. این همان نفوذ فوق‎العاده است که انگلیسی‎ها آن‎را دیدند و از آن زمان، هتک روحانیت آغاز شد تا جلوی نفوذ کلمه عالمان دین را بگیرند.

این اقدامات در دوره‎های بعدی به چه صورتی انجام گرفت؟

در دوره‎های بعدتر، رضاخان شدیدترین برنامه‎ها را برای حذف روحانیت از جامعه به‎کار بست، بدترین بی‎شرمی‎ها را درباره علما روا داشت و طرح‎های مختلفی را برای پایین آوردن جایگاه علما و روحانیت به کار بست. بعد از رضاخان هم، یکی از اصولی که محمدرضا پهلوی در دوره حکومتش دنبال می‎کرد و لحظه‎ای از آن کوتاه نمی‎آمد، تحقیر عالمان دین بود و این کار را تا آن‎جایی که می‎توانست به انجام می‎رساند؛ آری در آغاز حکومتش احتیاج به مرحوم آیت‎الله العظمی بروجردی داشت و مجبور بود که برخی ظواهر را حفظ کند ولی بعد از مدتی، قدم به قدم در مسیر هتک روحانیت و عالمان دین گام برداشت. از سوی دیگر در جریان ملی شدن صنعت نفت هم، وقتی ملی‎گراها می‎بینند که یک رکن اساسی ملی شدن صنعت نفت، حضور روحانیت و در رأس آن‎ها مرحوم آیت‎الله کاشانی است، شدیدترین هجمات علیه روحانیت را آغاز می‎کنند و همین آیت‎الله کاشانی که سهم عظیمی در پیروزی ملی شدن صنعت نفت داشت، به‎شدت منزوی شده و مورد انواع هتک‎ها و اهانت‎ها قرار می‎گیرد.

نفوذ مردمی علما در جریان پیروزی انقلاب اسلامی چگونه بود و این امر تا چه اندازه دشمنان و مخالفان را برای تضعیف جایگاه علما به تکاپو انداخت؟

در جریان پیروزی انقلاب اسلامی، همگان دیدند که پیروزی این انقلاب بزرگ، مدیون زعامت یک عالم بزرگ و کم‎نظیر دینی است، یک عالمی که اگر بگوییم در عصر غیبت کبری کم نظیر است سخنی به گزاف نگفته‎ایم. حضرت امام خمینی‎ (رحمت‎الله‎علیه) یک فقیه، اصولی، فیلسوف، مفسر و عارف بود و در عین‎حال نهایت زیرکی و تدبیر در عرصه سیاست را داشت. لذا بعد از پیروزی انقلاب، ایشان را به‎عنوان معمار ولایت فقیه در عرصه اجرایی می‎بینیم که 10 سال به‎خوبی کارآیی ولایت فقیه را به نمایش می‎گذارد و بحمدالله بعد از ایشان هم تاکنون آیت‎الله‎العظمی خامنه‎ای، مقام معظم رهبری، همین راه را به‎خوبی دنبال کرده‎اند. البته آن‎چه که قابل‎تأمل، تحلیل و ارزیابی است این است که اقشار مختلف مردم با این نهضت بزرگ همراهی کردند ولی چه‎کسی است که بتواند جایگاه رفیع عالمان دین را در همراهی با انقلاب بزرگ اسلامی نبیند. مگر می‎توان امام راحل عظیم‎الشأن را به‎عنوان رهبر این حرکت عظیم ببینیم اما شاگردان و تربیت شدگان مکتب امام را نبینیم. خوب حاصل این مجموعه، پیروزی انقلاب بزرگ اسلامی است که امروز استخوانی در گلوی استکبار و خاری در چشم استکباریان است به‎طوری که آن‎ها تمام منافع خود را در ایران اسلامی از دست داده‎اند و همراهان فکری‎شان احساس می‎کنند که کل پایگاه‎هایشان سقوط کرده است و ذره‎ذره می‎خواهند به بازسازی پایگاه‎های سقوط کرده بپردازند، از همین‎رو تمام تلاش خود را به‎کار بسته‎اند تا جایگاه مراجع، علما و روحانیت را تضعیف کنند اما می‎بینند همچنان عالمان دین نمی‎گذارند که نفوذی‎ها به هدف‎شان برسند و در برابر هر انحرافی از انقلاب موضع می‎گیرند. ببینید روشنگری‎ها، هشدارها، بصیرت‎افزایی‎ها در رابطه با فتنه سال 88 از آن چه‎کسانی بود؟ از آنِ عالمان دین بود؛ از آنِ خطیبان جمعه در سراسر کشور بود؛ از آنِ روحانیون مستقر در نهادها بود و البته به صراحت گفته‎ایم و می‎گوییم همراهی مردم، ستون فقرات موفقیت این حرکت عظیم بود. فتنه سال 88 فتنه کوچکی نبود و روشنگری عالمان دین و اهل بصیرت، نقش ویژه‎ای در شکست این کودتا داشت. در مقطع بعدی هم می‎بینیم عالمان دینی در مقابل جریان انحرافی می‎ایستند و بصیرت‎افزایی می‎کنند. مجموعه این بصیرت‎افزایی‎ها، موضع‎گیری‎ها و روشنگری‎ها موجب می‎شود تا آن‎ها که حاکمیت اسلام ناب محمدی را در این کشور نمی‎پسندند، به هتک و اهانت بپردازند.

در همین جریان انحرافی مشاهده شد که به نوعی در راستای حذف علما و مراجع در جامعه و کمرنگ کردن نقش نهادهای دینی عمل کردند و بعضا تخریب‎هایی را نیز در خصوص برخی شخصیت‎های ارشد دینی و حوزوی داشتند.

هرگاه عالِمی با نشاط، فعال و به انگیزه انجام وظیفه دینی وارد صحنه می‎شود و به نقد نارسایی‎ها می‎پردازد، به همان میزانی که متدینین و دردمندان دینی جامعه خوشحال شده و تجلیل می‎کنند، آن‎ها که مخاطب نقد هستند نیز به تخریب روی می‎آورند. در این تخریب‎ها دو نکته مهم است، یکی آن‎که عالمان دین خسته نشوند و صحنه را ترک نکنند نکته دوم آن است که مردم ما بدانند این تخریب‎ها ریشه‎ای جز کینه نداشته و هدفی جز انحراف در پی ندارد. این بصیرت، آرام‎بخش است و به فضل خدا، عالمان دینی در این عرصه صحنه را ترک نخواهند کرد.

همان‎طور که استحضار دارید نقد سازنده، با هتک و بی‎حرمتی متفاوت است و روحیه نقادی همواره مورد توجه علما بوده است. نظرتان در این باره چیست؟

لازم است عالمان دین به‎عنوان چهره‎هایی که دغدغه دین دارند، به یک ارزیابی درون صنفی بپردازند و قبل از آن‎که دیگران آن‎ها را نقد کنند خود به نقد خود بپردازند و در طی اصلاح آن برآیند. هتک، مقوله‎ای است که کار دشمنان است اما نقد سازنده را نباید هتک ببینیم. نقد سازنده به معنای آن است که نقاط مثبت گفته شود، نقاط ضعف را هم گفته شود. بهتر است قبل از آن‎که این نقد از سوی دیگران مطرح شود، از سوی خود عالمان دین مطرح و به علاج آن پرداخته شود. در همین راستا باید این نکته را هم مطرح کنم که بدون‎تردید نقش عالمان دین، نقش برجسته‎ای است اما در عین‎حال باید مراقب کسانی که خود را به شکل عالمان دین درمی‎آورند باشیم؛ کسانی‎که بین عالمان دین نفوذ می‎کنند در حالی‎که عالم دین نیستند. بر اساس قرآن کریم شاخصه یک عالم دینی، علم بالله، منش الهی و سلوک الهی است. ما چگونه می‎توانیم شخصی را که در پی آبادی دنیای خودش است و در این راه، دین را قربانی می‎کند عالم بنامیم؟

نکته بعدی، مراقبت از جنگ روانی دشمن است؛ دشمنان مدام این‎جا و آن‎جا می‎گویند که عالمان دین نفوذشان را از دست داده‎اند در حالی‎که این مسأله واقعیت ندارد. واقعیت این است که بحمدلله عالمان دین همچنان نفوذ خود را دارند؛ نشانه‎اش این است که وقتی یک عالم وارسته و یک عالم مهذب، در گوشه‎ای از کشور از دنیا می‎رود، مورد تجلیل بالای مردم قرار می‎گیرد. مرحوم آیت‎الله مشکینی به دیدار خدا رفت؛ مرحوم آیت‎الله مشکینی چهره برجسته نظام بود و مردم آن تجلیل و تکریم کم‎نظیر را داشتند. طی یکی دو دهه اخیر شاهد از دست رفتن عالمان بزرگی در گوشه و کنار کشور بوده‎ایم. آیت‎الله مروج، عضو مجلس خبرگان، نماینده ولی فقیه و امام جمعه اردبیل؛ آیت‎الله موسوی زنجانی، عضو مجلس خبرگان رهبری، امام جمعه و نماینده ولی فقیه در زنجان؛ آیت‎الله روحانی، عضو مجلس خبرگان رهبری و نماینده امام و رهبری در مازندران و امام جمعه بابل، من این چهار بزرگوار را مثال زدم در برابر کسانی‎که می‎گویند عالمانی که منسوب به نظامند محبوبیت ندارند؛ خوب این آقایان، این تجلیل‎ها را چگونه معنا می‎کنند؟ من همین‎جا بگویم که از توطئه‎های دشمن، همین تعبیر حکومت آخوندی و آخوند حکومتی است که در حقیقت می‎خواهند با کپی‎سازی از حکومت طاغوت، خدمت به نظام اسلامی و حمایت از نظام اسلامی را زشت جلوه دهند که مقام معظم رهبری در دیدار با مردم قم در اولین سخنرانی‎شان این توطئه را برملا کردند. بنابراین بنده معتقدم این چنین نیست که عالمان دین، نفوذ و محبوبیت‎شان را از دست داده باشند. آری مردم ما با پیروزی انقلاب اسلامی به بصیرتی ویژه دست یافته‎اند و عالمان دین را با ارزش‎ها محک می‎زنند. وقتی می‎بینند عالمی دارای زیّ طلبگی، ساده‎زیستی، حضور در صحنه و بصیرت ویژه است به او علاقه‎مند می‎شوند اما اگر ببینند عالمی دنبال دنیای خود است، دنبال کاخ‎سازی است، مراقبت ویژه از فرزندانش ندارد و فرزندانش با سوء‎استفاده از نام پدر رفتار نادرستی دارند، خوب جا دارد که مردم رنجیده بشوند و تجدیدنظر کنند.

یکی از اقداماتی که به خصوص رسانه‎های بیگانه انجام می‎دهند، مرجع‎سازی و عالم‎سازی است که به‎نظر می‎رسد این اقدام نیز نوعی اهانت و بی‎حرمتی به مراجع و علمای اصیل محسوب می‎شود. یعنی برخی چهره‎های خاص را برجسته و به‎گونه‎ای مطرح می‎کنند تا کسی جرأت نکند حتی آن‎ها را نقد کند.

این حرکت جدیدی نیست؛ فرعون هم در مقابل حضرت موسی بلعم باعورا را مطرح کرد. منصور عباسی با این‎که معترف است به این‎که امام صادق‎ (علیه‎السلام) افضل علماست ولی در عین‎حال جارچی خلیفه، مالک ابن انس را معرفی می‎کند. پس این ترفند، ترفند جدیدی نیست و در این ترفند، رسانه‎های انگلیسی به‎خصوص bbc برنامه ویژه‎ای در چهره‎سازی، مرجع‎سازی و آیت‎الله‎العظمی‎سازی دارند ولی من معتقدم این به ضرر آن‎هاست به‎دلیل این‎که مردمِ امروز ما غیر از مردم دیروزند و مردمی بصیر و مردمی هوشیارند. وقتی bbc به یک فردی که حوزه‎های علمیه او را به فضل نمی‎شناسند می‎گوید آیت‎الله‎العظمی، مردم به او مشکوک می‎شوند و حداقل با نگاه تردید به او نگاه می‎کنند. آری کار دشمن شبیه‎سازی است؛ شبیه‎سازی، کار دشمنان دیروز و امروز بوده است اما مردم ما، همه را با معیار می‎سنجند: «فَاما مَن کانَ مِنَ الفُقَهاءِ صائنا لِنَفسِهِ، حافظا لِدینِهِ، مُخالفا لهَواهِ مُطیعا لِامرِ مُولاه، فَلِلعَوامِ اَن یُقَلدُوهُ، وَ ذلک لا یَکونُ الا بَعضُ فُقَهاءِ الشیعهِ لا کلهُم» بلندی این تعبیر، گویای صحت صدور این سخن از بزرگان دین و از امامان است، ما در باب روایات، فقط سند را بررسی نمی‎کنیم بلکه استحکام متن را هم حساب می‎کنیم. این متن می‎گوید مرجع تقلید بایستی خودساخته باشد، حافظ دین باشد، در برابر دینش خود را مسئول بداند؛ بنابراین مرجعی که در برابر نظام دینی می‎ایستد و با فتنه‎گران همراهی می‎کند، چگونه می‎تواند خود را حافظ دین بنامد؟ او چگونه می‎تواند خود را حافظ دین بنامد در حالی‎که به تضعیف حکومت دینی می‎پردازد؟ مردم، این را می‎فهمند.

جناب عالی در صحبت‎های‎تان به نقد سازنده اشاره فرمودید. اما گاهی برخی نقدها هرچند با انگیزه‎های درست و انقلابی، منجر به هتک و بی‎احترامی می‎شود که رهبر انقلاب نیز طی سفر سال گذشته به قم در این‎باره هشدار دادند. نظر شما در این‎خصوص چیست؟

نقد، هیچ تلازمی با هتک ندارد؛ نقد، مقوله‎ای است و هتک، مقوله‎ای دیگر. مقوله نقد، مقوله جدایی سره از ناسره است که این را می‎توان در فضایی بسیار صمیمی و با کمال احترام مطرح کرد. الگوی این جهت، شیوه نقدی است که در بحث‎های فقهی و اصولی داریم. به‎عنوان مثال، آیت‎الله العظمی خویی مبانی استادش مرحوم آیت‎الله العظمی نائینی را نقد می‎کند اما این نقد، همراه با تجلیل و تکریم است. بر این اساس معتقدیم می‎توان نقاد بود و در عین‎حال کمال احترام را رعایت کرد. در نقد باید سره را از ناسره مشخص کرد یعنی نقاط مثبت را به اندازه نقاط ضعف برجسته کند. باید در نقد، مقتضیات زمان و مکان را هم رعایت کرد چه بسا نقدی، درست باشد اما زمانش، زمان مناسبی نباشد. این‎که در فقه ما هست که حد را در سرزمین دشمن اجرا نکنید، معنایش این است که فردی مرتکب جرم شده و باید هم حد بخورد اما در سرزمین دشمن مناسب نیست این حد اجرا شود به خاطر این‎که دشمن از این حالت سوء‎استفاده می‎کند. ما بایستی در اقدامات‎مان این ملاک را داشته باشیم که کاری نکنیم که دشمن سوء‎استفاده کند