نگاهی به رفتارها و سیاست‎های دوگانه ترکیه در گفت‎وگو با حسن بهشتی‎پور، کارشناس مسائل منطقه

ترکیه روی اسب بازنده سرمايه‌گذاري كرده است

ترکیه از زمان به قدرت رسیدن حزب عدالت تلاش کرده است نقش فعالی در منطقه بازی کند. در حالی‎که برخی کارشناسان بین‏‏‏‏‎المللی این تحول را مثبت ارزیابی کرده‎اند، اما برخی با استناد به رفتارهای دوگانه‎ای که این کشور از خود نشان داده، همچون ادامه روابط با رژیم صهیونیستی، با دیده منفی به مواضع آن می‎نگرند. با توجه به رویدادهای این هفته در ارتباط با سوریه، با حسن بهشتی‎پور کارشناس مسائل منطقه در این زمینه به گفت‎وگو نشستیم.



از همان ابتدا ترکیه دوست داشت در تحولات سوریه نقش فعالی را بازی کند. این حس سلطه‎جویی ترکیه را چطور تحلیل می‎کنید؟ چرا ترکیه به‎دنبال این است که در مسأله سوریه ایفای نقش کند؟

باید توجه داشته باشیم که نقش ترکیه فعلا به مرحله سلطه‎جویی نرسیده. به‎نظرم ترکیه در این موضوع، نقش دوگانه‏ای را بازی می‏کند. آن‎چه که ظاهر قضیه نشان می‏دهد، آقای اردوغان و داوود اغلو، وزیر خارجه ترکیه ادعا می‎کنند که نسبت به تحولات جاری نگران هستند و از آن‎جایی که ترکیه و سوریه 850 کیلومتر مرز مشترک دارند ناامنی در سوریه بر امنیت ترکیه تأثیرگذار خواهد بود. ترکیه‎ای‎ها مدعی هستند که نسبت به تحقق حقوق اهالی سوریه نگران هستند، لذا بیشتر میانجی‎گری می‏کنند و به نوعی تلاش می‏کنند این بحران حل شود.

ولی آن‎چه که باطن ماجراست و می‏توان از رفتار ترکیه و سیاست‏های آمریکا حدس زد این است که ترکیه وارد بازی خطرناکی شده که بر اساس یک محاسبه غلط شکل گرفته است. یعنی ترکیه که تا به‎حال نقش مثبتی در تحولات منطقه خاورمیانه داشته، در مورد سوریه به‎خاطر محاسبه اشتباهی که روی آینده آقای بشار اسد در سوریه دارد - و حدس می‎زند که دولت آقای بشار اسد سرنگون خواهد شد - در حال سرمایه‏گذاری بر روی اخوان‎المسلمین سوریه است تا در آینده دولتی طرفدار تركيه در سوریه به قدرت برسد و در نتیجه ترکیه بتواند در معادلات منطقه‏ای نقش مؤثرتری را در رابطه با آن‎چه که از طرف سیاست‏های آمریکا دیکته می‏شود ایفا کند.

به‎نظر من این قسمت قضیه است که ماجرا را به‎گونه دیگری نشان می‏دهد، یعنی هم اسراییل و هم آمریکا به‎دنبال این هستند که به هر نحوی دولت بشار اسد در سوریه سرنگون شود تا به این وسیله از یک طرف بتوانند حماس و حزب‎الله را تحت فشار قرار دهند و از طرف دیگر با توجه به این‎که نیروهای طرفدار آمریکا در مصر و تونس سرنگون شده‎اند، در سوریه نیرویی که طرفدار سیاست آمریکا باشد، جایگزین نیرویی شود که در مقابل سیاست‏های آمریکا بوده است.

نکته مهم‎تر این‎که دولتی که ترکیه برای جایگزینی در سوریه متصور است، دولتی است که از خودشان الگو گرفته باشد. زیرا اخوانی‏های سوریه از قدیم با اخوانی‏های ترکیه (که حزب عدالت ترکیه یکی از نمونه‎های آن است) ارتباط تنگاتنگی داشته‎اند. آن‎ها می‎خواهند الگوی حکومت ترکیه که نوعی اسلام آمریکایی را ترویج و تبلیغ می‏کند در سوریه هم حاکم کنند و این معادله‏ای است که پایه گمانه‎زنی غلط ترکیه بنا شده است؛ تصور می‏کنند که به بهانه این‎که مردم سوریه دارند سرکوب می‏شوند می‎توانند وارد ماجرا شود.

درست است که در عالم سیاست هر اتفاقی ممکن است رخ دهد ولی الان وضعیت آقای بشار اسد به گونه‏ای نیست که طرف ترکیه‎ای تصور می‎کند می‎تواند به‎راحتی برای آینده سرمایه‏گذاری کند.

به‎نظر شما آیا ترکیه موفق خواهد شد که در سوریه تأثیرگذاری خاصی داشته باشد و این کشور را ناامن‎تر کند؟

من واقعا جمع‎بندی دقیقی ندارم که ناامنی‏های سوریه کار ترکیه باشد. ریشه ناامنی‏های سوریه چندین موضوع مختلف است، یکی از مسائل این است که دولت سوریه، ترکیه را متهم می‏کند که اسلحه از مرزهای این کشور وارد و در اختیار مخالفین گذاشته می‏شود. واقعیت این است که بحرانی که در پیش آمده، ریشه‎های مختلفی دارد که یکی از آن‎ها به مداخله دولت ترکیه و حمایتش به‎خصوص از اخوانی‏ها برمی‏گردد.

اخوانی‏های سوریه در شهر حماء از قدیم با اخوانی‏های مصر و سودان و اردن و همچنین ترکیه در ارتباط بوده‎اند و در واقع یک اتحاد بین مجموعه کشورهایی ایجاد شده که می‏خواهند یک تعریف خاص از اسلام را برپا کنند. تعریفی که طبق آن، در حالی‎که با اسراییل و آمریکا رابطه دارند، در عین‎حال می‏توانند مواضعی که ما به‎طور خلاصه آن را اسلام آمریکایی می‏نامیم داشته باشند. آن‎ها در حال حاضر این مسأله را در منطقه ترویج می‏کنند.

در حالی‎که به‎نظرم اتفاقا برعکس، گرایش‏های تندرو هم در بین اخوانی‏های سوریه وجود دارند. اخوانی‏های سوریه از قدیم معروف بوده‎اند به این‎که گرایش‏های تندی دارند و نگاه‏‎شان خیلی تند و نزدیک به طالبان است.

بنابراین این‏ها چطور می‏توانند روی این نیرو سرمایه‏گذاری کنند و بعدها چطور می‏توانند تعامل داشته باشند؛ این یک بحث است و بحث دیگر این‎که این‏ها چطور می‏توانند به قدرت برسند.

بر فرض این‎که دولت آقای بشار اسد هم سقوط کند، شانس به قدرت رسیدن این‏ها خیلی کم است و جایگاه و پایگاه مردمی، ‏به آن شکلی که باید و شاید ندارند. بنابراین به‎نظر من دولت ترکیه روی اسب بازنده در سوریه شرط‎بندی می‏کند و بعید می‏دانم که این سیاست ترکیه به نتیجه برسد. برعکس انتظار است که دولت ترکیه، روی تعامل سازنده با سایر کشورهای منطقه حساب کند و همچنین دنبال راه‎حل‏هایی باشد که این مشکل حل شود. اگر واقعا نگران امنیت ترکیه و نگران تأثیر ناامنی‏های سوریه بر ترکیه است باید در جهتی حرکت کند که به حل و فصل مسأله کمک می‎کند. ترکیه باید به‎دنبال این باشد که راه‎حلی را که مردم سوریه تصمیم گیرنده باشند و اکثر مردم سوریه می‏خواهند و منافع اکثریت مردم ترکیه را نیز در بر داشته باشد، به کرسی بنشاند. واقعیت این است که دولت ترکیه دنبال چنین طرحی نیست و بیشتر در راستای منافع آمریکا و اسراییل در این مورد خاص حرکت می‏کند و قطعا زیان این کار را هم خواهد دید.

در این‎جا ما در رفتار ترکیه به یک تناقض برمی‎خوریم. از یک طرف در این چند سال اخیر و به‎خصوص بعد از روی کار آمدن دولت اسلام‎گرا در ترکیه شاهد این قضیه بودیم که روی محور مقاومت بسیار سرمایه‏گذاری کردند و از گروه‎هایی مثل حماس و حزب‎الله حمایت کردند و در بحث کاروان غزه نقش فعالی داشتند. از طرف دیگر سقوط دولت سوریه مساوی با تضعیف محور مقاومت و جبهه حزب‎الله و حماس خواهد بود. ترکیه این تناقض را چطور حل می‏کند؛ از طرفی در جهت قدرت گرفتن اسراییل حرکت می‏کند و از طرف دیگر در این چندوقت نشان داده که با اسراییل مشکل دارد.

اولا سیاستی که ترکیه در گذشته داشته، سیاست تعامل سازنده بوده است. ترکیه تمام تخم مرغ‏هایش را در سبد حماس یا حزب‏الله نمی‏گذاشت. در حالی‎که با حماس ارتباط داشت، با فتح هم ارتباط داشت و حتی سعی می‏کرد که بین فتح و حماس آشتی ایجاد کند و این مسأله اتفاقا به امنیت منطقه کمک می‏کرد؛ یا به‎دنبال میانجی‎گری میان سوریه و اسراییل بود و سعی می‏کرد روابط دو کشور را عادی کند و با هر دو کشور ارتباط داشت و سعی می‏کرد از این ارتباط استفاده کند و یا در قضیه جنگ 33 روزه سعی کرد هوشمندانه به حزب‎الله و در واقع طرف مظلوم و جایی که مورد ظلم قرار گرفته کمک کند. منظورم این است که این‎طور نبوده که ترکیه به‎صورت یک طرفه مثلا از حزب‎الله و یا حماس حمایت کند بلکه سعی می‎کرده یک بازی دو طرفه داشته و هم با آمریکا و اسراییل و فتح و هم با سوریه و حماس و حزب‎الله و ایران و سایر کشورها ارتباط داشته باشد.

این نقش که به‎وسیله وزیر خارجه ترکیه، آقای داوود اوغلو که تئوریسین سیاست خارجی جدید ترکیه است تعریف شده؛ به این صورت که ترکیه نقش یک میانجی فعال را داشته باشد و سعی کند بهره خود را ببرد و یک وجهه بین‎المللی و منطقه‎ای برای ترکیه دست و پا کند.

فکر می‏کنم ترکیه این معادله را در چند سال اخیر خوب پیش برده است ولی در مورد سوریه کاملا قضیه را خراب کرد یعنی با این تصور که در این مقطع باز می‎توانند نقش میانجی را ایفا کنند باعث می‎شود آن‎ها قافیه را می‏بازند.

آن‏ها دنبال این هستند که از این فرصت استفاده کنند و دولت اخوانی در سوریه روی کار بیاید و اشتباه‏شان هم دقیقا همین است که اخوانی‏ها شانسی برای رسیدن به حکومت ندارند. از طرف دیگر با توجه به این‎که علوی‏های ترکیه همیشه با دولت مرکزی مشکل داشته‎اند و گرایش‏های لائیک ترکیه با علوی‏ها بهتر کار می‎کرده‎اند و گرایش‏های اسلام‎گرای ترکیه با علوی‏های این کشور دچار تعارض و مشکلاتی بوده‎اند؛ دولتی که در سوریه سر کار است از نگاه ترکیه، علوی است و بنابراین اگر سقوط کند، موقعیت علوی‏ها تضعیف می‏شود.

با این معادلات است که آن‎ها ترجیح می‏دهند در زمین آمریکایی‏ها بازی کنند و همان‎طور که گفتم این محاسبه، کاملا غلط است. دلیل آن هم کاملا روشن است؛ این محاسبات بر اساس نظریه سقوط دولت آقای بشار اسد انجام شده است.

بعضی از دوستان می‏گفتند احتمال دارد که ترکیه از باب خوش خدمتی به ناتو و این‎که تمایل دارد به ناتو بپیوندد، این نقش را بازی کرده و پیش‎زمینه‎های حمله احتمالی ناتو به سوریه را پی‎ریزی کند. نظر شما درباره این گزاره چیست؟

دو اشکال بر این گزاره وارد است: اول این‎که ترکیه جزو ناتو است و لازم نیست که بخواهد به آن بپیوندد و شاید منظور عضویت در اتحادیه اروپاست وگرنه دومین ارتش بزرگ ناتو را ترکیه در اختیار دارد.

اشکال دوم این گزاره این است که ناتو الان در لیبی مانده و نمی‏داند چطور این جنگ را جمع کند. اگر عملیات ناتو در لیبی موفقیت‎آمیز می‎بود، شاید هوس می‏کرد شبیه همین عملیات را در سوریه تکرار کند، ولی ناتو الان به‎شدت در لیبی مانده و به‎دنبال آن است که به‎نحوی با قذافی مذاکره کرده و مسأله را از راه سیاسی حل کند و طبق اظهارات آلن ژیبله، وزیر خارجه فرانسه و موضع‎گیری‏های وزیر خارجه انگلیس و حتی تصریح کلینتون نسبت به این موضوع، ناتو کاملا در لیبی دچار مشکل شده است.

اما مسأله سومی هم وجود دارد و آن این‎که سوریه، لیبی نیست؛ همچنان که لیبی سوریه نیست. سوریه اساسا هم از نظر شکل حکومت و هم از نظر ماهیت رفتاری و هم از نظر رابطه مردم با دولت و هم از بابت تأثیرگذاری بر منطقه خاورمیانه قابل‎مقایسه با لیبی نیست؛ درگیری احتمالی ناتو در سوریه، کبریت زدن به انبار باروت است و با مسأله لیبی کاملا متفاوت است. لیبی اصلا جایگاه سوریه را ندارد و به‎دلیل سیاست‏های غلط آقای قذافی، یک کشور منزوی بوده است. 42 سال توسط یک دیوانه به تمام معنا اداره می‏شده و قابل‎مقایسه با سوریه و جایگاهش در میان کشورهای عربی و منطقه نیست.

من فکر می‏کنم که احتمال حمله ناتو به سوریه از زمانی قوت گرفت که آقای زورگین، نماینده روسیه در ناتو، حمله احتمالی ناتو به سوریه و ایران را مطرح کرد؛ اما این اظهارات یک عملیات روانی است. روسیه در این مقطع به‎خاطر این‎که سوریه را به این مسأله ترغیب کند که کوتاه بیاید و فعالیت‏های بیشتری در جنبه اصلاحات انجام دهد، چنین موضوعی را مطرح کرده است.

اگر در رابطه با سوریه، حمله نظامی صورت بگیرد، کدام یک از گزینه‎ها محتمل است، حمله آمریکا، اسراییل یا ناتو؟

قاعدتا هر سه گزینه در شرایطی نیستند که حمله کنند. آمریکا که درگیر بحران مالی وسیعی است.

این را از این‎جهت می‏گویم که آمریکایی‏ها همیشه وقتی با بحران‏های اقتصادی مواجه می‎شوند سعی می‏کنند یک عملیات نظامی داشته باشند.

بله، این یک تئوری کلاسیک است. نه این‎که آمریکا توان حمله ندارد بلکه آمریکایی‏ها این‎قدر دیوانه نیستند که با این شرایط به سوریه حمله کنند. وضعیت داخلی آن‎ها آمادگی جنگ چهارم یا پنجم را ندارد. این‏ها همزمان در افغانستان، عراق، پاکستان و تا حدودی در یمن و همین‎طور در چهارچوب ناتو در لیبی درگیر هستند؛ به همین‎خاطر خیلی بعید است که وارد جنگ دیگری بشوند و آقای اوباما خیلی باید دیوانه باشد که چنین تصمیمی‏بگیرد.

به‎نظر می‏رسد که در یک ماه آینده، احتمال حمله به سوریه زیر 10 درصد است؛ چه ناتو، چه آمریکا و چه اسراییل. تظاهرات اخیر در شهرهای اسراییل به‎خاطر مسائل اقتصادی، دولت نتانیاهو را در موقعیت بدی قرار داده است، ناتو هم که در لیبی درگیر است و با این شرایط با انبار باروت سوریه نمی‏تواند بازی کند. ممکن است یک ماه دیگر فضا تغییر کند.

در مجموع پیش‎بینی شما از آینده ترکیه چیست؟

سیاست ترکیه در آینده به بن بست می‏رسد و این سیاست، سیاستی نیست که در راستای منافع ملی مردم ترکیه کشورهای منطقه، حتی سوریه نیست؛ این سیاست در راستای منافع اسراییل و آمریکاست

عربستان و ترکیه در یک جبهه

واکنش سوری / سایت Roads to Iraq- ترجمه: حمزه نوری

با تفسیر سخنرانی ملک عبدالله درباره سوریه، مشخص می‏شود که عربستان در موضع‏گیری در این زمینه، با ترکیه در یک جبهه قرار گرفته است. به‎نظر می‏رسد که اين پوششی عربی است برای هر گونه تصمیمی که شورای امنیت سازمان ملل در مرحله بعد اتخاذ کند. مرحله‏ای که می‏تواند در بر گیرنده یک جنگ منطقه‏ای گسترده باشد.

در بخش دیپلماسی، مشخص است که سوریه پس از ثمربخش بودن علمیات نظامی، از موضع دفاعی به تهاجمی تغییر جایگاه داده است و تصمیم گرفته تا با وجود افزایش انتقادات، به راه خود ادامه دهد.

سوریه این‎طور به عربستان پاسخ داد:

«پادشاهی (سعودی) قبل از این‎که به دیگران توصیه کند، باید اصلاحات شدیدی درباره سیاست و شرایط اجتماعی خود، اعمال کند.»

سوریه موضع تهاجمی مشابهی نیز علیه ترکیه اتخاذ کرده بود و بوثینا شعبان، مشاور سیاسی و رسانه‏ای رییس‎جمهوری سوریه اعلام کرده بود:

«وزیر خارجه ترکیه در سفر به سوریه، جواب‏های محکم‏تری را خواهد شنید. ترکیه هیچ‎گاه قتل‏ها فاجعه‏آمیزی که توسط گروه‎های تروریستی مسلح علیه غیرنظامیان، ارتش و پلیس صورت گرفته را محکوم نکرده است.»

علاوه‎براین مقامات سوری علنا عربستان و کشورهای شورای همکاری خلیج‎فارس را به‎دلیل آغاز یک جنگ مذهبی و قومی در منطقه، به باد انتقاد گرفتند و آن‎ها را تهدید به برخورد کردند:

«اقدام میزبان کنفرانسی برای مخالفین سوریه در سرزمین کشورهای خلیج‎فارس. راه‏اندازی شبکه‎های تلویزیونی که سخنرانی‏های تفرقه‎افکن فرقه‎ای علیه سوریه پخش می‏کند. سوریه به این کشورها هشدار می‏دهد که ما هم می‏توانیم همین کار را انجام بدهیم، از اقلیت‏ها حمایت کنیم، همچنین از گروه‎های شیعه علیه نظام‏های کشورهای خلیج‎فارس.»

باید منتظر ماند و دید که با توجه به تهدیدها مبنی بر مداخله مستقیم ناتو، چه‎چیزی باعث می‏شود که سوریه این‎قدر با اطمینان صحبت کند؟