اخذ مجوز و هزار و یک دردسر

حاکم کیست؟ حکومت رسمی یا حاکمان در سایه؟ / حیدر رحیم‎پور ازغدی

این‎‎ها را که می‎نویسم کپی مدارکی حقیقی است، اگر چه باورش دشوار. در شماره پیش نوشتم نماینده استثمار در عراق گفت اگر گفتن اذان و خواندن نماز و ساختن مسجد به منافع ما لطمه نمی‎رساند، بگذار هرچه که می‎خواهند اذان بگویند و نماز بخوانند و هرچه پول دارند مسجد بسازند. ولی اگر مسجد پایگاه اندیشه بود و باعث رشد افکار، چه حکمی دارد؟ نه نه ساختن چنین مسجدی مجاز نیست.

پس از جنگ، مرحوم حاجی نصیری آذر، پدر شهید عارف، به منزل ما آمد و گفت طرحی ریخته‎ام که مسجد هر محله به سرپرستی پدران شهید محله و با همت مردم در نواحي محروم، مدرسه‎ای بسازند و تقدیم آموزش و پرورش کنند، لیکن برای همیشه بر فرهنگ بچه‎ها نظارت و رفت و آمد داشته باشیم تا بتوانیم مسجد و مدرسه را پیوند زده و همه بچه‎ها را مسجدی و حسینی بار آوریم. من همه‎جانبه هماهنگی کردم، گردآوری مخارج هم به سادگی انجام شد. لیکن دویدن، آری دویدن دور ادارات برای گرفتن مجوز مدرسه‎سازی؟! به اندازه‎ای فرساینده بود که آن مرد بزرگ، در پایان ساخت اولین مدرسه رحلت فرمود، زیرا که حکومت در سایه می‎دانست نشر چنین فرهنگی به منافع استثمار لطمه می‎زند و اگر چنین فرهنگی در پایگاه مسجد، عمومی شود و هر مسجد، به سرپرستی خانواده شهداء، مدرسه‎ای بسازد و بچه‎‎ها را حسینی تربیت کند، با ساختن مساجد مجلل ضراری که او در نظر دارد، سازگار نیست زیرا انگلستان، دینی را می‎خواهد که برایش نان‎آور باشد و این چنین مساجدی نان او را می‎برد، آری او چنین فرهنگی را می‎خواهد.

می‎گویند که ملکه انگلستان در خیابان‎‎های مستثمره بنگال می‎گشت، در خیابانی وسط جاده، گاوی خوابیده بود و ملکه به شوفر دستور توقف ماشین را داد و تا گاو برنخاست و از جاده خارج نشد، به راننده اجازه حرکت نداد، وقتی هم که گاو بیدار شده و به چريدن می‎رفت، با او بای‎بای کرد. راننده که شخص ساده‎ای بود (و اگر ساده نبود به چنین شغلی نمی‎رسید)، پرسید: ملکه! چرا به این‎گونه عقاید مزخرف اسطوره‎ای احترام می‎گذارید؟ و ملکه پاسخ داد: آیا این اسطوره است که ما توانسته‎ایم به‎خاطر احترام به گاو، تمدنی را تا آن‎جا خر کنیم که در حد مخارج 10 سال انگلستان، در یک سال از بنگال درآمد داشته باشیم؟

نه عزیزم ملکه تا آن اندازه خر نیست که به‎خاطر یک ساعت زودتر به خانه رسیدن به گاو معبودی احترام نگذارد و چنین درآمدی را از دست بدهد. البته هر روز به نرخ روز تا 180 درجه این تمدن چرخش دارد و امروزه خراب کردن مساجد گروهی که در بحرین روشنگری می‎کنند، واجب است.

سخن از نفوذ حکومت در سایه بود و این‎که حکومت، از آن انقلاب و حاکمیت بر ادارات، از آن دولت در سایه و به هر اداره‎ای که گذرت افتد، درب باز آن را به روی مردم قفل می‎بینی و درون اداره عاملی برای دولت در سایه با ابزارگیری خرفتان و خائنان، سخت پرتحرک و مؤمنان بر صندلی‎‎ها چسبیده، خمیاز می‎کشند و غصه می‎خورند. چه قوانین و ماده‎ها و تبصره‎ها دست و پای‎شان را بسته است. باور ندارید این گزارش را بخوانید:

دکتر قدسی نویسنده فرهنگ شیمی برنده جایزه کتاب سال که خود و سه فرزند پزشک و دانشمندش در آمریکا، استاد دانشگاه هستند و دارای بیمارستانی خصوصی که پول پارو می‎کند، از آن‎جا که از سادات کلاسیک است، روزی نوه‎اش را تماشا می‎کند و با خود می‎گوید: آیا نوه‎هایم هم مسلمان خواهند ماند یا فرزندان سیدم این‎جا کافر خواهند شد؟ بنابراین مصمم می‎شود به ایران برگشته و بیمارستان خیریه‎ای بسازد و به خدمت درماندگان بپردازد. به مشهد می‎آید تا در مزرعه قصر (در چهار کیلومتری مشهد)، زمین گچی و غیرقابل زراعتی را که پس از اصلاحات اراضی، برایش مانده، بیمارستانی بسازد. برای کسب مجوز، اداره‎پیمایی آغاز می‎شود، سه سال برای گرفتن استعلام‎‎ها جهت مجوز تأسیس بیمارستانی خیریه در ادارات می‎دود و چون همه استعلامات را می‎گیرد، جهاد کشاورزی همان جهادی که آغاز انقلاب، مدام برای رفع مشکلات روستاییان در بیابان‎‎ها می‎دوید، به ایشان می‎گوید باید برای تبدیل زمین کشاورزی! به ساختمان، 500 میلیون تومان بپردازی! با این‎که آن زمین، کشاورزی نبود، و بهای حقیقی‎اش 5 میلیون تومان هم نیست.

از من یاری خواست و من هم از دفتر رهبری و دفتر رهبری از استاندار! و در آغازین ملاقات‎مان با آقای استاندار، حضرتش گله فرمودند که چرا به خودم نگفتی و به تهران نامه نوشتی و به اطرافیان سفارشات مؤکدی کردند، لیکن برای گزارشات بعدی دوباره امکان شرف‎یابی نبود، چه ایشان اهل عبادتند و کبوتر حرم و اگر فراغتی حاصل شود به سمینار‎ها تشریف برده و به خطابه می‎پردازند. پس از چند ماه معطلی، به اجبار نامه‎ای به دفتر مخصوص رییس‎جمهوری و به همان شماره‎ای که حضرت‎شان فرموده بودند، فاکس کردم و نه یک‎بار که شش‎بار. اما بازهم پاسخی نیامد، مجبور شدم دکتر سعید جلیلی (رییس شورای امنیت ملی) را که از بچه‎‎های خودمان است واسطه بگیرم و آن عزیز در لحظه به‎وسیله مهندس ثمره هاشمی اقدام و خانم وزیر بهداشت با تشکر از شخص خیر، پیشنهاد را امضاء کرده و می‎گوید بهتر است نامه در هیأت وزیران هم امضاء شود و آقای مهندس ثمره هاشمی به آمریکا به خود دکتر قدسی تلفن می‎زند که خانم وزیر با طرح موافقت کرده و دفتر رییس‎جمهوری هم به من تلفن زده و نامه‎ای می‎فرستد که با تأسیس بیمارستان موافقت و با وزیر کشاورزی هم هماهنگی شده.

لیکن چنین گزارشی به مشهد ابلاغ نمی‎شود و نماینده بانی بیمارستان، برای دریافت نامه به تهران می‎رود. در تهران به او می‎گویند: نامه، اداری است به کسی داده نمی‎شود، طبق این شماره به مشهد ارسال شده، به مشهد بر‎می‎گردد. پس از مدتی دویدن، حراست مشهد با تهران تماس می‎گیرد و وزارت بهداشت پاسخ منفی داده و چنین نامه‎ای را می‎فرستد.

یعنی که هیأت وزیران بیهوده چنین تصمیمی را گرفته، مگر کسی حق دارد اموری که مانع اجرای فرهنگ استثماری‎ست، انجام دهد.

این را فراموش کردم بنویسم نامه موافقت و تأکید اخیر آقای رییس‎جمهوری نیز برای تأسیس کارخانه ژئوممبران در وزارت اقتصاد ابلاغ می‎شود، ولی نامه در وزارت اقتصاد مفقود شده! و امسال هم آن جزیره فسقلی 100 میلیارد تومان ورقه به ایران صادر کرد و صادراتش از لحظه‎ای که رییس‎جمهوری 8 میلیارد و 500 میلیون تومان برای تأسیس کارخانه ژئوممبران به بانک حواله داده تا امروز 400 میلیارد تومان است. آیا حاکمیت از آن حکومت‎‎های رسمی است یا از آن دولت در سایه؛ آنان که می‎گویند ما در میان مسئولان دوستان و شرکایی داریم و در ادارات عواملی که به شما اجازه نمی‎دهند با ما رقابت کنید. و لا حول و لا قوه الا باالله العلی العظیم

اراده معطوف به فروبستگی (قسمت نهم)

نیست‎انگاری و شیطان/ یوسفعلی میرشکاک

روزگاری که سیمون دوبوار به زنان پیشنهاد کرد تنها راه رقابت با مردان، ورود به بازار کار است و برای رسیدن به این پایگاه باید از «همسری» و «مادری» صرف‎نظر کنند، هیچ‎کس گمان نمی‎برد که مناسبات تمدن تکنولوژیک، این دو وجه از وجود زنانه را، از متن به حاشیه براند. دوبوار گمان می‎برد هرگاه زن می‎پذیرد که به همسری مرد درآید، آگاهانه یا ناخودآگاه، به دایره بردگی قدم نهاده و از موجودیت خویش، چشم پوشیده است. این بردگی آن‎گاه مضاعف می‎شود که زن علاوه‎بر همسر بودن، مادر شدن را می‎پذیرد و با تن دادن به اقتضائات مادری، دوپارگی وجود خویش را در خدمت به مرد از یک‎سو و خدمت به کودک از سوی دیگر، به نمایش می‎گذارد و در این مقام چیزی جز «کنیز» به‎شمار نمی‎آید. درست یا نادرست بودن آرای سیمون دوبوار و پیروان وی، تأثیری در بازار کار نداشت، به‎علاوه پذیرفتن اعراض از همسری و مادری، استقبال آشکار از هرج و مرج اخلاقی و اجتماعی بود و با روسپی‎گری تفاوت چندانی نداشت؛ از این‎رو هم مورد نفی و انکار احزاب راست و نویسندگان وابسته به آن‎ها قرار گفت و به شدت توسط احزاب چپ و پیروان آن‎ها سرکوب شد. در بسیاری از نشریات آن روز فرانسه دوبوار و مدافعان اندک وی، به صراحت روسپی نامیده شدند؛ اما پیش از آن‎که قرن بیستم به پایان برسد «عشق آزاد» جایگزین ازدواج شد، آمار طلاق نه‎تنها در اروپا و آمریکا، بلکه در آسیا بالا گرفت و حتی به آفریقا نفوذ کرد و تقریبا در تمام جهان، خانواده‎ها به داشتن یک یا دو فرزند بسنده کردند. این وضعیت طی دو دهه پایانی قرن بیستم فراگیر شد و کار به آن‎جا کشید که حتی حکومت‎های مدافع سنت، از پذیرفتن این وضع ناگزیر شدند و به «کنترل موالید» گردن نهادند و بالا گرفتن آمار طلاق و نتایج توابع آن را نهان‎روشانه پذیرفتند و به سیطره آشکار «مذهب اصالت زن»، تن دادند. به عبارت دیگر، پیشنهادهای به‎ظاهر نامعقول سیمون دوبوار، چنان‎که گویی در ذات نوسازی (مدرنیزاسیون) مستتر باشند، نه‎تنها در اروپا و آمریکا، بلکه در آسیا و آفریقا همراه با رویکرد به توسعه صنعتی و توسعه سیاسی، بسط و نشر پیدا کردند. هم‎اکنون هیچ کشوری را نمی‎توان یافت که ناگزیر از تسلیم به شرایط «مذهب اصالت زن» نباشد. زن و زنانگی کانون مرکزی اندیشه، هنر، ادبیات، سیاست و اخلاق در سراسر جهان امروز است. در بسیاری از کشورها، حتی بی‎آن‎که سخنی از فمینیسم در میان باشد، زن به‎عنوان جنس برتر و زنانگی به‎عنوان مهم‎ترین موضوع قابل‎اندیشه (مهم‎ترین مسأله برای تفکر مدرن) مطرح است. بسیاری از فیلم‎ها (حتی در سینمای ورشکسته‎ای همچون سینمای ایران حول وضعیت زن و پایگاه زنانگی است. تئاتر، سریال‎های تلویزیونی، برنامه‎های رادیویی، رسانه‎های فراگیر نوشتاری، شنیداری، دیداری و... مستقیم و غیرمستقیم به زن و زنانگی می‎پردازند. حتی مستهجن‎ترین سریال‎های تلویزیونی در سراسر جهان، بر مبنای مسائل مربوط به زن و زنانگی شکل می‎گیرند. حال آن‎که نخستین فمینیست‎های اروپایی در نیمه دوم قرن نوزدهم و نیمه اول قرن بیستم، غالبا به حدود ادبیات تفصیلی (رمان، داستان) محدود بودند و فراتر از طرح یک ایدئولوژِ زنانه، کاری از پیش نمی‎بردند، زیرا مهم‎ترین مسأله در آن روزگار، جنبش‎های کارگری بودند. و گمان غالب، پیروزی این جنبش‎ها در سراسر جهان و سرنگونی نظام‎های سرمایه‎داری بود. سران احزاب چپ علنا شعار می‎دادند که ستم کردن بر زنان با نابودی سرمایه‎داری (امپریالیسم) و پیروزی طبقه کارگر به پایان می‎رسد و تا فرارسیدن چنین افقی نباید مسأله زنان و ستمدیدگی آن‎ها را، جدای از ستمدیدگی پرولتاریا، مطرح کرد. حوادثی که در نیمه دوم قرن بیستم به‎ویژه از جنگ جهانی دوم، پیش آمدند، نشان دادند که هیچ متفکری در غرب، از ماهیت تکنولوژی سر در نیاورده و آن را مورد پرسش جدی قرار نداده است و حتی هایدگر و پیروان وی که نخستین متفکرانی بودند که پرسش از تکنولوژی را مطرح کردند، متوجه ذات زنانه تکنیک نشده بودند. البته از این حیث بر آنان حرجی نیست، زیرا در جوامع غربی، پس از انقلاب صنعتی، زنان وارد تن فرهنگ و اخلاق و سیاست شده بودند و از همین روز، «حضور تکنولوژیک زن» (به‎مثابه کارگر، کارمند، مدیر، نویسنده، روزنامه‎نگار، معلم و...) و انس با صور تکنیکی (ماشین‎های مختلف، از پنکه گرفته تا هواپیمای بمب‎افکن) حجاب «حضور زنانه تکنولوژی» شد. پیروزی فمینیسم و تجلی زنانه تکنیک در جهان سوم است که خود را نشان می‎دهد. زیرا در جوامع جهان سوم بود که تکنولوژی، موجب چیرگی زنان در بسیاری از عرصه‎ها و ساحات اخلاقی و اجتماعی بر مردان می‎شد. در کشورهای جهان سوم بی‎آن‎که جنبش زنان چندان تکاپویی داشته باشد، نه‎تنها زنان حق رأی پیدا کردند، بلکه حکومت‎ها به تقلید از اروپا و آمریکا به زن‎ها اجازه دادند در انتخابات مجلس شرکت کنند و حتی به وزارت برسند. در برخی از کشورها زن‎ها به ریاست جمهوری نیز گماشته شدند. کسانی‎که در جهان سوم بیش از 60 یا 70 سال عمر کرده‎اند، گواهان حیرت‎زده دگرگونی ناگهانی در تمام ساحات تاریخ قوم خودند. آن‎ها روزگاری را به یاد می‎آورند که زن‎ها غالبا از «اندرونی» بیرون نمی‎آمدند و هیچ شناختی از موقعیت تاریخی سرزمین خود نداشتند و به ناگزیر از موقعیت اجتماعی و فردی خود نیز بی‎خبر بودند، اما به فاصله یک نسل، ناگهان به میدان آمدند و هماهنگ با بسط و نشر تکنولوژی، زنانگی را بسط و نشر دادند و نه‎تنها به صورت شریک اجتماعی مرد درآمدند، خانواده را از «مردسالاری» به «زن‎سالاری» سوق دادند و در پناه تعالیم رسانه‎های فراگیر دیداری، آزادی و اخلاق و عرف و دیگر وجوه هستی جمعی را به شکلی درآوردند که نه به سنت قابل تحویل است و نه رو به دیانت حقیقی و اصیل دارد. نبرد خاموش و نهان‎روشانه «مذهب اصالت زن» با سنت و دیانت در جهان سوم، به این دلیل وضوح بیشتری دارد که هنوز محملی برای ستیهندگی زنان (کم و بیش) یافت می‎شود. این محمل، رفض صوری اخلاق مدرن و دعوت به احیای هویت سنتی است.



اکنون هنگام طرح این پرسش است که آیا نیست‎انگاری در فمینیسم به غایت خود می‎رسد؟ یا این‎که پایان نیست‎انگاری را در افقی دیگر باید جست‎وجو کرد؟ پاسخ این پرسش نمی‎تواند از «چشم‎انداز» پاسخ‎دهنده بیرون باشد.

نیست‎انگاری از نیمه دوم قرن بیستم به این طرف در غلبه ساحت غربی وجود (زنانگی، نفس و نفسانیت) متجلی شده است. اما آن‎که از چشم‎انداز مدرنیسم به جهان می‎نگرد، نمی‎تواند از «نیست‎انگاری» درک درستی داشته باشد یا به فاجعه‎بار بودن غلبه نفس و نفسانیت، وقوف پیدا کند. زیرا هنوز به شعارهای عصر روشنگری و تحقق آن‎ها در سراسر جهان، امیدوار است و گمان می‎برد که فمینیسم نیز وجهی از وجوه ترقی‎خواهانه مدرنیته است. این چشم‎انداز به همان اندازه ساده‎لوحانه است و از «گسسته خردی» خبر می‎دهد که چشم‎انداز مبتنی بر سنت. از چشم‎انداز سنت به نیست‎انگاری و فمینیسم نگریستن، «حوالت تاریخی» را به اخلاق تحویل می‎کند و این خوش‎باوری را دامن می‎زند که با امر و نهی اخلاق می‎توان از توابع فاجعه‎بار نیست‎انگاری پست‎مدرن پرهیز کرد. در این وجه از نیست‎انگاری، بنیاد جامعه یعنی خانواده در معرض نابودی است و ازدواج که اساس خانواده است هیچ و پوچ شمرده می‎شود و هرگونه امر مقدس - اعم از دینی یا عرفی - در مواجهه با سلطنت غرایز و شهوات، پیشاپیش شکست خورده است، زیرا جز نفس و نفسانیت و اهواء نفس، حقیقتی وجود ندارد. این حقیقت (نفس اماره فردی و جمعی) از آن رو غایت نیست‎انگاری پست‎مدرن است که اثبات حقانیت آن مبتنی بر واقعیت غرایز است و نیازمند هیچ‎گونه پشتوانه دینی، مذهبی، فلسفی و فکری نیست. هر چیزی که غرایز را محدود کند یا برای آن‎ها حد و اندازه‎ای قائل باشد، پنهان و آشکار نفی می‎شود. تنها آیینی که در هنگامه دائرمدار شدن ساحت غربی وجود، مورد استقبال قرار می‎گیرد، شیطان‎پرستی است، نه از آن‎رو که برای شیطان موجودیتی قائل باشند، از آن‎رو که در این آیین، غرایز با هیچ مانعی روبه‎رو نمی‎شوند. شیطان به‎عنوان بوزینه خدا، تا هنگامی ستوده می‎شود که آیین پرستش نفس و اهواء نفس علنی نشده باشد. هرگاه «اولئک کالانعام بل هم اضل» به خود جرأت بدهد فارغ از کفر و شرک، «انا الحق فرعونی» بزند، شیطان را نیز هیچ و پوچ تلقی می‎کند. البته این بدان معنا نیست که از قید بندگی شیطان رها شده باشد. به تعبیر استاد دکتر رضا داوری اردکانی: «حقیقت نیهیلیسم ظهور و غلبه شیطان است. نیهیلیسم از وقتی آغاز می‎شود که شیطان، آدم را سجده نمی‎کند. اصلا راسیونالیسم از آن‎وقت حاصل می‎شود. کسی نگوید که این‎ها با عقل مخالفند، دشمن عقل و عقل‎ستیزند. در این‎جا عقل به تمام معانی آن و مخصوصا عقل کلی و عقل کل و عقل هدایت و حتی قوه درک کلیات منظور نیست، بلکه مراد غلبه عقل ظاهربین و مصلحت‎اندیش است. به این معنی، شیطان راسیونالیست بود و به‎جای این‎که موقع را درک کند، قیاس کرد. شیطان عقل سیاسی به‎کار برد. نیهیلیسم نمی‎تواند از شیطان جدا شود... به‎طور کلی نیهیلیسم و در هر نیهیلیسمی شیطان حضور و ظهور دارد. شیطان مظهر نیهیلیسم است و نیهیلیسم نمی‎تواند از شیطان جدا و آزاد باشد.» (مشرق، ویژه‎نامه ادبیات، زمستان 74) ترادف راسیونالیسم (مذهب اصالت عقل) و نیست‎انگاری از نکات بسیار باریک و دقیق است که فهم آن جز با تأمل در آرای فمینیست‎ها صورت نمی‎بندد. این‎که نیست‎انگاری در تمام صور قدیم و جدید خود، چیزی جز غلبه شیطان نیست و غلبه شیطان همواره با صورتی از عقل و عقلانیت تلازم داشته، در «مذهب اصالت زن» به تمامیت می‎رسد. چندان‎که می‎توان گفت در این آیین، حتی پروای عقل متعارف وجود ندارد و آن‎چه عقل عنوان می‎شود، عین «گسسته فردی» است و چهره پنهان شیطان در این وجه از نیست‎انگاری کاملا آشکار است

ادامه دارد...