بررسی سابقه معماری ایرانی در عتبات عالیات در گفت‎وگو با دکتر زرگر، طراح پروژه‎های ستاد بازسازی

هزار سال حضور/ مهدی علی‎اکبرزاده

ایرانیان علاقه وصف‎ناپذیری به اهل‎بیت (علیهم‎السلام)، از جمله ائمه مطهر مدفون در عراق دارند و در تمامی زمینه‎‎ها تلاش کرده‎اند این عشق و علاقه را به منصه ظهور برسانند. یکی از این زمینه‎‎ها تلاش برای ساخت، توسعه و بازسازی اماكن مقدس کشور عراق است که از دیرباز رونق داشته، چه آن هنگام که مرز‎های بین دو کشور معنا و مفهوم چندانی نداشت و چه امروز که حکومت و دولت مستقل در آن‎جا برپاست. برای بیشتر دانستن درباره این موضوع و نیز پروژه عظیم صحن حضرت زهرا (سلام‎الله‎علیها) در نجف، دکتر اکبر حاجی ابراهیم زرگر را انتخاب کردیم. ایشان رییس دانشکده معماری دانشگاه شهید بهشتی و طراح بسیاری از پروژه‎‎های ستاد بازسازی عتبات است و در حال حاضر هم به‎همراه جمعی از دانشجویانش وظیفه نظارت بر اجرای پروژه توسعه حرم علوی (علیه‎السلام) را بر عهده دارد



لطفا برای شروع بحث درباره سابقه حضور معماران ایرانی در اماکن مذهبی عراق توضيحاتي ارائه بفرمایید.

می‎توان ادعا کرد که صحن و بنا‎های حرم‎‎های مطهر در عراق، از حدود هزار سال پیش تا‎کنون تقریبا همیشه به‎وسیله هنرمندان درجه یک ایرانی و همراه با دستور حکام حکومت‎ها و سلاطین و گاهی هم توسط مردم و متمولین که نذری داشته‎اند اجرا شده است. به‎خاطر همین، بسیاری از اوقات آن‎چه که در عراق می‎بینید کپی دقیق و گاهی خیلی دقیق از آن‎چیزی است که نمونه‎اش را در ایران می‎بینیم. طرح گنبد، رواق‎ها، قوس‎ها و سایر اجزای معماری‎ها شاهد این مدعا ست.

وقتی روی گنبد سامرا که به‎دست وهابیون تخریب شده بود کار می‎کردیم و به‎دنبال طرح گنبد اصلی بودیم، پس از مطالعه زیاد، واقعا شگفت‎زده شدیم زیراکه فهمیدیم طرح گنبد سامرا الگوی دقیقی از گنبد مسجد امام در اصفهان است.

بنابراین نباید تعجب کرد در عتبات مقدسه شاهد معماری ایرانی باشیم، چراکه در اکثر مواقع اجرای آن توسط معماران ایرانی بوده است و به ندرت پیدا می‎شود که کار اساتید عراقی باشد، مگر در مقاطع متأخرتر.

و آن‎چه به‎عنوان معماری اسلامی الان هم شاهد هستیم همین است، چراکه در استانبول ترکیه هم که بروید این الگو را در مساجد و امامزاده‎ها می‎بینید، حتی در گنبد‎ها بعضا اشعار ایرانی نوشته شده و علت آن هم این است که ما سابقا این مرز‎ها را نداشتیم و در یک حوزه جغرافیایی بودیم.

آن‎چه که در نجف اشرف قرار است تحت عنوان صحن حضرت زهرا (سلام‎الله‎علیها) ساخته شود، مایه اصلی‎اش، معماری اسلامی است که طبیعتا بسیاری از رفلکس‎‎های آن ایرانی خواهد بود.

به چه دلیل برای طراحی و ساخت صحن حضرت زهرا (سلام‎الله‎علیها) در نجف اشرف اقدام کردید؟

پس از سقوط صدام، با عنایت به شرایط اجتماعی و سیاسی جدید عراق، خیل شیعیان برای زیارت بارگاه مطهر ائمه معصومین (علیهم‎السلام) به این کشور هجوم آوردند؛ به این جمعیت باید زائرینی را که از خود عراق هستند نیز افزود. در مناسبت‎های خاص از جمله تاسوعا، عاشورا و اربعین جمعیت زوار گاه به میلیون‎ها نفر می‎رسد، در حالی‎که نه حرم‎‎های مطهر و نه شهر‎های زیارتی عراق برای پذیرایی از چنین جمعیتی آمادگی نداشتند. البته این ماجرا هنوز هم در زمره مسائل مبتلا به شهر‎های زیارتی عراق است.

شهر مقدس نجف هم با این مسأله روبه‎رو بوده و هست و در برخی مناسبت‎های خاص مذهبی جمعیتی در مقیاس چند میلیون یا چندصد هزار نفری برای زیارت حرم مطهر علوی عازم نجف اشرف می‎شوند. برای زائرین عراقی زیارت به‎همراه بیتوته کردن در اطراف حرم یک سنت است و معمولا زائرین به‎صورت دسته جمعی و خانوادگی برای اقامت یکی - دو شبه عازم شهر مقدس نجف می‎شوند. لذا ایجاد سایبان و سرپناه برای آن‎ها جزو مهم‎ترین و ابتدایی‎ترین نیاز‎ها محسوب می‎شود. فراهم شدن سرپناه و همچنین آب آشامیدنی و سرویس‎های بهداشتی و وضوخانه جمعیت بیشتری از زائرین را به محل جذب می‎کند.

همان‎طور که مستحضرید بنای حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیه‎السلام) فضای سرپوشیده بسیار محدودی دارد. رواق و گنبدخانه حرم مطهر به‎زحمت جمعیتی 2 - 1 هزار نفری را در خود جای می‎دهد و حجرات اطراف هم به جز رواق یا مسجد عمران بن شاهین که اخیرا مرمت شده، فضایی برای زوار ندارند.

بحمدالله با همت خیرین ایرانی، در یکی دو سال اخیر شبستانی در سمت بالای سر مبارک با نام مسجد الرأس احداث شده است که تا حدودی آسایش محدودی برای زائرین فراهم آورده است. با این وجود این شبستان در روز‎های عادی هم معمولا مملو از جمعیت است و حرم مطهر امام علی (علیه‎السلام) نیاز به توسعه زیادی دارد.

پس از مطالعاتی که از حدود سال 85 توسط اساتید و دانشجویان دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی به‎عنوان مشاور ستاد بازسازی عتبات عالیات انجام گرفت، طرح توسعه حرم مطهر علوی بنیان گذاشته شد. این طرح در زمینی که با تخریب بخش وسیعی از شهر قدیم نجف در حد فاصل حرم مطهر و بحر نجف آماده و توسط دولت عراق به حرم واگذار شده، اجرا می‎شود.

در این طرح که بحمدالله مراحل اجرایی آن آغاز شده است، بالغ بر 85 هزار متر مربع فضای زیارتی جهت رفاه زوار پیش‎بینی شده است، اگرچه واضح است که همچنان پاسخگوی جمعیت میلیونی نخواهد بود.

مساحت پروژه چقدر است و در چه مرحله‎ای قرار دارد؟

مجموعا 155 هزار متر مربع است که از این میزان 85 هزار متر آن به زائرین اختصاص دارد و بخش‎‎های دیگری از جمله موزه، کتابخانه، مضیف و یک مجتمع اداری برای مدیریت حرم در نظر گرفته شده است.

برآورد اولیه‎ای که برای این پروژه شده چیزی بین 800 تا هزار میلیارد تومان است و حدود هشت تا 10 سال هم کار زمان می‎برد.

البته این‎که عرض کردم پروژه 10 - 8 سال زمان می‎برد، منظور کل پروژه بود ولی بهره‎برداری قسمت به قسمت پروژه امکان‎پذیر است و در سال‎های نزدیک‎تر شاهد راه‎اندازی بخش‎‎هایی از این مجموعه خواهیم بود. البته این به تأمین اعتبار و شرایط اجرایی کار و برخی شرایط خاص عراق هم ربط پیدا می‎کند.

تهیه فاز صفر و فاز یک پروژه در دانشکده معماری شهید بهشتی انجام شد و برای مراحل بعدی و فاز دو، ستاد آن را به یک مشاور دیگر سپرد و دانشکده به‎عنوان ناظر آن تعیین شد.

الان فاز سه و برخی مراحل اجرایی کار در حال انجام است البته تخریب ساختمان‎های قدیمی واقع در طرح و خاک‎برداری تقریبا تمام شده و در حال حاضر برخی امور مانند بررسی خاک و شمع‎گذاری و کار‎هایی از این قبیل در دست اجراست.

در پایان اگر نکته خاصی دارید بفرمایید؟

نکته قابل‎توجه‎ای که در مورد طراحی این پروژه و إن‎شاءالله اجرای آن مدنظر است، پرهیز از اقدامات شتاب‎زده و بدون‎تأمل است، برخی کار‎ها از قبیل کتیبه، در‎های طلا و... در سال‎های اخیر در حرم‎ها انجام شده به‎دلایل مختلف از جمله کم گذاشتن بانی یا احیانا کار ضعیف استاد کار‎ها باعث آبرو‎ریزی است، در بعضی اماکن «در طلا» نصب شده که در کمتر از دو ماه، آبکاری آن از بین رفته در حالی‎که درب قبلی 50 یا 100 سال سابقه داشته و این در مقایسه با آثار گذشتگان ما در عتبات، واقعا خجالت‎آور و مایه تأسف است. شاید شنیده باشید که در گذشته معمار یا استادکار بدون وضو سر کار حاضر نمی‎شد و حاصلش این می‎شود که بعد از سالیان سال همچنان اثر زیبایی خاص خودش را حفظ کرده، چیزی‎که متأسفانه در برخی کار‎های امروز استادکاران ایرانی کمتر دیده می‎شود!

نباید سریع‎کاری و کج‎سلیقگی بشود و خدای ناکرده سرهم‎بندی صورت بگیرد، ما درخواست مسئولین حرم را که خواهان تسریع در کار‎ها هستند، نمی‎پذیریم، چون آن‎ها را صاحب‎کار نمی‎دانیم، بلکه حضرات معصومین (علیهم‎السلام) ناظر و صاحب کار ما هستند، خدا نکند که اهداف دنیایی و چشم و هم‎چشمی در این کار‎ها داخل شود. إن‎شاءالله

مسئول شاخه دانشجویی ستاد بازسازی عتبات عالیات

دانشجویان ایرانی راهیان کربلا/ محمدجواد شریف‎زاده

مجموعه دانشگاهی «راهیان کربلا» به‎عنوان متولی بخش دانشجویی ستاد بازسازی عتبات عالیات، مجموعه‎ای است داوطلبانه و غیرانتفاعی که به همت جمعی از اساتید و دانشجویان دانشگاه‎‎های تهران تأسیس شده و می‎کوشد از طریق برگزاری سفر‎های زیارتی و جهادی به عتبات عالیات شاخص‎‎های معنوی و فکری دانشگاهیان کشور را ارتقا بخشد. از اهداف این مجموعه آشنا ساختن دانشگاهیان کشور با فضای اجتماعی و فرهنگی کشور عراق و تلاش برای ارتقای روابط اجتماعی و فرهنگی شیعیان این دو کشور مهم اسلامی است. بدین منظور مجموعه دانشگاهی «راهیان کربلا» کوشیده است سفر‎های زیارتی خود را هر ساله هم‎زمان با ایام مقدس نیمه شعبان و اربعین حسینی برگزار کند تا اساتید و دانشجویان ایرانی ضمن شرکت در پیاده‎روی میلیونی مردم عراق به‎سمت کربلای معلا و استفاده از فیوضات زیارت پیاده امام حسین (علیه‎السلام)، از نزدیک با آداب و رسوم و فرهنگ ملت عراق هم آشنا شوند. در برگزاری این سفر‎ها دانشجویان دانشگاه‎های مختلف هرکدام مسئولیت بخشی را به عهده می‎گیرند که از جمله آن می‎توان به نقش دانشجویان دانشگاه تهران به‎عنوان مسئول امور اجرایی و دانشجویان دانشگاه امام صادق (علیه‎السلام) به‎عنوان متولی فرهنگی سفر اشاره کرد.

از دیگر اهداف عمده برگزاری این سفر‎ها می‎توان به درک فضیلت زیارت امام حسین (علیه‎السلام) و دیگر ائمه در ایام خاص زیارتی، تلاش در جهت گسترش و ترویج فرهنگ محبت و ولایت اهل‎بیت در میان دانشگاهیان، کوشش در جهت وحدت و هم‎گرایی دو ملت مسلمان و شیعه ایران و عراق و مسائلی از این دست اشاره کرد.

همچنین به جهت دشواری‎‎های خاص این سفر معنوی، هماهنگی ارگان‎‎های مختلف، جهت کمک به این مجموعه دانشجویی ضرورت داشت که از آن جمله می‎توان به وزارت علوم، نهاد مقام معظم رهبری در دانشگاه‎ها، سازمان حج و زیارت، شرکت شمسا و... اشاره کرد.

مجموعه دانشگاهی راه کربلا علاوه‎بر پیاده‎روی مسیر نجف تا کربلا، مأموریت‎‎های دیگری را نیز در حین برگزاری سفر تعریف کرده است که در این زمینه می‎توان به برگزاری مراسم عزاداری، برنامه‎‎های تبلیغی ویژه زوار عراقی (ضمن ارتباط‎گیری با دانشجویان)، برپایی موکب در کربلا و... اشاره کرد.

همچنين شاخه دانشجویی ستاد، طراحی برنامه جامعی را برای حضور دانشجویان علاقه‎مند ایرانی در امر بازسازی عتبات عالیات (که اکنون به‎صورت گسترده در حال اجراست)، در قالب اردو‎های جهادی - زیارتی در دست اقدام دارد که انشالله پس از تدوین آن و آغاز مراحل ثبت نام، جزییاتش اطلاع‎رسانی خواهد شد.

در پایان لازم به ذکر است که دی‎ماه امسال و همزمان با ایام اربعین حسینی، این مجموعه چهارمین سفر ویژه دانشگاهیان را در برنامه خود دارد و طبیعتا فرصتی برای ثبت‎نام باقی نمانده است، اما عزیزان دانشگاهی که برای شرکت در این سفر معنوی (در برنامه‎‎های آتی) تمایل دارند می‎توانند با مراجعه به سایت مجموعه به آدرس اینترنتی www.rahianekarbala.ir مراجعه و از جزییات سفر مطلع شوند