من شريح قاضي نيستم/ محمد پورغلامي

این هفته سید چه گفته؟

وقتی منبر‎های شب جمعه دستغیب تمام و جمعیت پراکنده می‎شد در گوشه‎ای از شبستان مسجد، تازه عده‎ای شروع به‎کار می‎کردند. در زیر منبرِ سنگ مرمرِ بزرگ، چند نفری مشغول به‎کار می‎شدند. آن‎‎ها با استفاده از یک دستگاه ضبط صوت قدیمی به تکثیر نوارهای سخنرانی آن شب سید می‎پرداختند تا هرچه زودتر به‎دست مردم شهر‎های مختلف کشور برسد. یک نوار هم مستقیما فرستاده می‎شد برای امام در قم. امام هم که انگار منتظر حرف‌‎های سید بود وقتی نوار را می‎دید با خوشحالی می‎گفت: «این هفته سید چه گفته و چه کرده؟ ...»

کم‌کم یک دستگاه ماشین‌نویسی هم با هزار زحمت تهیه شده بود که هم اعلامیه‎‎های امام را تکثیر می‎کرد و هم برخی از سخنان سید را.



ابتکار اذان

دامنه سرکوب‌‎های رژیم که شدت گرفت سید هم دست به ابتکارات جدید زد. یکی از ابتکار‎هایی که سید به خرج داد این بود که اعلام کرد در وقت نماز هرکس در هرجایی که هست شروع کند با صدای بلند اذان گفتن. سید اعتقاد داشت اذان سنبل اسلام است و نماد مسلمانی. بنابراین خود این مسأله می‎تواند به‎عنوان نوعی مبارزه تلقی شود. وقتی مردم شیراز شروع کردند به اذان گفتن در هر کوی و برزن، رژیم به‎شدت عصبانی شد و دنبال راه چاره‎ای می‎گشت.



به دو شرط می‎پذیرم

خبر ماجرای 15 خرداد که به شیراز رسید، علمای شیراز تصمیم گرفتند تظاهراتی بر پا کنند. در آن روز‎ها که مصادف بود با 12 محرم، نزدیکان سید از ترس این‎که مبادا ساواک سید را دستگیر کند از رفتن او به مسجد و منبر ممانعت کردند. حدود 30 نفری هم در خانه سید کشیک ‌دادند که اگر نیرو‎های رژیم به خانه بریزند، فورا سید را از معرکه خارج کنند. حدس آن‎‎ها درست از آب در آمد. ساعت حدود سه بعد از نیمه‎شب بود که نظامی‌‎ها به خانه سید هجوم آوردند. قفل در را با تیر شکستند و وحشیانه وارد خانه شدند. اما خوشبختانه محافظ‌‎ها خیلی زود سید را از راه پشت‌بام خارج کردند. نظامی‌‎ها که سید را نیافتند، به‎جان اهالی خانه افتاده و به ضرب کشت آن‎‎ها را زدند. محاسن برادر سید را گرفتند و دور حیات خانه چرخاندند، پسر سید، محمدهاشم را به‎شدت کتک زدند و همسر سید را هم طوری به زیر کتک گرفتند که بعد از سال‌‎ها همچنان جای اثرات آن باقی بود.

روز بعد که این ماجرا در شهر پخش شد، خون مردم به جوش آمد و به خیابان‌‎ها ریخته و تظاهرات سهمگینی را آغاز کردند. در این تظاهرات چندین نفر شهید و حدود 700 نفر دستگیر شدند. در همین روز بود که خواهرزاده سید هم شهید شد. سه روز بعد سید که دیگر طاقت دیدن چنین صحنه‎‎هایی را نداشت اعلام کرد حاضر است خود را معرفی کند، اما به دو شرط: یکی این‎که رژیم باید همه زندانی‌‎ها را آزاد کند. و دیگر این‎که حاضر به تهران رفتن و محاکمه شدن نیستم. هر دو شرط را پذیرفتند. اما چون شاه مستقیما دستور بازداشت را صادر کرده بود، چاره‎ای از تهران رفتن نبود. برای همین با هواپیما سید را به تهران بردند.



آخوند فقط دستغیب

یکی از هم‎سلولی‌‎های دستغیب می‎گفت: «من از میان آخوند‎ها فقط یک نفر را قبول دارم و آن هم دستغیب است.» ازش سئوال پرسیدند: «چرا؟» که جواب داد: «من در زمان پهلوی محکوم به حبس ابد شده بودم. یکی از شب‌‎ها درِ سلول باز شد و پیرمردی محاسن سفید و لاغراندام را به داخل سلول آوردند. از قیافه‌اش حدس زدم که آخوند است. پیرمرد شروع کرد به مناجات کردن و نماز خواندن. دم‎دمای صبح که شد به‎سمت من آمد و گفت آقاجان برخیزید، نماز دارد قضا می‎شود. من با عصبانیت فریاد زدم: من کمونیستم، نماز نمی‎خوانم. پیرمرد تا این را شنید شروع کرد به عذرخواهی کردن. صبح که از خواب بلند شدم بازهم چندین‎بار از من معذرت‌خواهی کرد. به‎طوری که من از کار خود پشیمان شدم. در تمام مدتی که در زندان با هم بودیم، او همیشه بهترین‌‎ها را برای من می‎خواست و بدترین‌‎ها را برای خودش.»

احمق نارشید مطلق

به «سید مصطفی» خیلی علاقه داشت. وقتی آقامصطفی شهید شد به‎شدت تحت تأثیر قرار گرفت و سخت گریه کرد. حتی در آن جو خفقان برایش مجلس عزا بر پا کرد و طبق اسناد ساواک کلی هم از آقا مصطفی تعریف و تمجید کرد. در آخر منبر هم برای سلامتی امام و صبور بودن او دعا کرد. همان روز‎ها که شخصی به‎نام «احمد رشیدی مطلق» که عامل رژیم بود، در روزنامه اطلاعات نامه‎ای اهانت‌آمیز به امام منتشر کرد، به منبر رفت و او را با نام «احمق نارشید مطلق» خطاب کرد.



من شریح قاضی نیستم

پس از ماجرای سال 1342 که امام به ترکیه تبعید شد شاه سعی کرد که با نفوذ به بیوت برخی علمای سرشناس نظر آن‎‎ها را نسبت به خود جلب کند. برای همین یکی از فرزندان علما را نزد سید فرستاد. او به سید گفت که از طرف شاه آمده است و شاه می‎خواهد در فارس یکی از علماء را به‎عنوان نماینده خود معرفی کند و برای این کار شما را پیشنهاد داده است. هر مقدار پول و امکانات هم که نیاز باشد، فراهم است. سید در ابتدا جواب داد که من پیرم و هزار و یک‎جور مریضی دارم و توان چنین کاری از عهده من خارج است. آن شخص جواب داد شما فقط اعلام آمادگی کنید، بقیه کار‎ها را خودمان انجام خواهیم داد. سید تا این را شنید با عصبانیت فریاد زد: «من اسلام اموی را هرگز ترویج نمی‎کنم. من شریح قاضی نیستم که دینم را به دنیای دیگران بفروشم. من در جوانی‌ام مشتاق مال و جاه و شهرت نبودم، چه برسد به حالا که موقع مردنم است...»



این شعار را زیاد تکرار کنید

نام «خمینی» را که می‎شنید انگار مست می‎شد. سراپای وجودش غرق در شعف می‎شد. یک‎بار وقتی وارد نماز جمعه شیراز شد، جمعیت شروع کرد به سر دادن شعار «حزب فقط حزب‌الله، رهبر فقط روح‌الله»، حسابی سر ذوق آمد و به یکی از پاسدار‎ها گفت: «به مردم بگویید این شعار را خیلی تکرار کنند.» وقتی هم که مردم شعار می‎دادند «درود بر دستغیب» ناراحت می‎شد و می‎گفت: درود بر دستغیب نه، بگویید درود بر خمینی.



من اطاع الخمینی فقد اطاع‌الله

در همان وقایع سال 1342، وقتی رژیم دید حسابی قافیه را باخته، از در دوستی درآمد و سرلشگر پاکروان را برای دیدن سید، از تهران به شیراز فرستاد. اما سید او را نپذیرفت. پاکروان عصبانی شد و پیغام فرستاد آخر هدف و غرض شما از این همه جنجال و هیاهو چیست؟ بیایید بنشینید تفاهم کنیم. سید جواب داد: «بروید قم با امام امت تفاهم کنید. ما پیرو ایشان هستیم هر چه بفرمایند ما هم اطاعت می‎کنیم.»

ملاک سنجش او برای خوبی و بدی افراد، موضع‌گیری آن‎‎ها در برابر امام خمینی بود. همیشه می‎گفت: «هرکس می‎خواهد بداند اگر امام زمان ظهور فرماید، نسبت به آن حضرت چه موضعی خواهد داشت، ببیند الان با نائب بر حقش چگونه است.» در جایی دیگر هم گفت: «اگر توانستید مطیع ایشان باشید و هر چه فرمود اطاعت کنید، اطاعت از امام زمان هم می‎توانید بکنید.» به‎خاطر همین همیشه می‎گفت: «من اطاع‎الخمینی فقد اطاع‌الله». نه این‎که به‎خاطر تبلیغات این حرف را بزند، نه، سید به این مسأله باور قلبی داشت. سید اعتقاد داشت: «مسأله امام، مسأله شخص ساده‎ای نیست که انسان فکر کند حالا ایشان یک مرجعی هست که حرفی می‎زند و ما هم باید انجام بدهیم. مسأله خیلی بالاتر از این‎‎ها است. در بسیاری از مسائلی که ما خدمت امام می‎رفتیم، اصلا مسائلی که امام می‎گفت احساس‌مان این بود که شاید از خودش نیست که این حرف‌‎ها را می‎گوید و چیز‎هایی بود که فوق تصور بوده. در بسیاری از جزییات که امام در جریان نگذاشته بودیم، حرفی که می‎زد تطبیق داشت با طرح نظامی که طرح کرده بودیم.» یک‎بار هم به یکی از نمایندگان مجلس گیر داد و با لحن خیلی جدی گفت: «پسرجان! باید باورت بیاید که حضرت امام، نائب امام زمان است. تصور کن با امام زمان چگونه باید رفتار کرد؟ احترام به امام، احترام به امام زمان است. احترام به امام زمان احترام به خداوند متعال است. می‎خواهی عزت پیدا کنی، عزت در تبعیت از امام است.»



می‌خواهم بین مردم باشم

بعد از این‎که به‎عنوان امام جمعه شیراز انتخاب شد، به او گفتند که خانه‌اش را عوض کند، چون هم محافظت از خانه که در کوچه‎ای تنگ و باریک قرار داشت سخت بود و هم خیلی قدیمی و کلنگی بود. اما او موافقت نکرد. می‎گفت می‎خواهم همین‎جا در بین مردم باشم. با مردم بزرگ شده‌ام و می‎خواهم تا آخر بین همین مردم باشم. هر وقت می‎خواست نماز جمعه هم برود پیاده می‎رفت. ساده و بی‌آلایش. و بدون ماشین. وقتی به او می‎گفتند آقا خطر دارد جواب می‎داد: «می‌خواهم پیاده بروم تا بین مردم باشم. این‎طوری اگر کسی سئوالی دارد و خجالت می‎کشد به دفتر بیاید، در کوچه و خیابان بپرسد.»

یک روز با سیدابوالقاسم حسینی (ژرفا)

عالم دين بايد محاسن‌شناس باشد/ مجتبی برهان

حجت‌الاسلام سیدابوالقاسم حسینی (ژرفا)، نویسنده و شاعر و مدرس حوزه علمیه قم، متولد 1341 در تهران است. از سال 1359 به کسوت حوزویان درآمده و از سال 1363 ساکن قم شده است. فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد «حقوق بین‎الملل» بوده و هم‎اکنون مشغول تحصیل در مقطع دکترای رشته «قرآن و متون اسلامی» است. با این ادیب حوزوی که در ادبیات شاگردی مرحوم اوستا و در علوم دینی شاگردی مرحوم مجتهدی را کرده است، گفت‎وگو کرده‌ایم.



ترکیب ادیب حوزی چگونه به‎وجود می‎آید؟

اگر از من بپرسید ادیب حوزوی راستی راستی کیست، می‎گویم کسی که توانسته بین میراث فخیم ادبی و دانش حوزه پل بزند و این پل زدن ره‌آوردی به‎دنبال داشته باشد که به درد مردم بخورد.

با توجه به این تعریف، تصویر فضای ادبی حوزه را چطور ترسیم می‎کنید؟

خاکستری. نه می‎شود ناامید محض بود و نه رگه‎‎های امید آن‎قدر درخشان است که موجب ابتهاج بشود! به این علت که فضای حوزه مجال رشد کمی و کیفی کافی به اهل ادب و هنر نمی‎دهد. دانش حوزوی، زبان حوزوی، داد و ستد‎های حوزوی... باید به یک خیزش عمومی در حوزه بینجامد. که نمی‎دانم کی ایجاد می‎شود. برای آن‎که به اهل ادب و هنر به چشم بیگانه و غریبه نگریسته نشود.

انگیزه‌تان از تألیف کتاب «بر بال قلم» (آیین نگارش برای حوزویان) در همین راستا بود؟

دوست داشتم درس ادبیات به‎معنای خوب و هنرمندانه نوشتن، در حوزه جا باز کند. به بخشی از این هدف هم رسیدم، یعنی از این طریق توجهاتی به کانون ادبیات و نویسندگی در حوزه جلب شده.

بخش دیگری از انگیزه من هم این بود که احساس می‎کنم «خوب نوشتن» از مهمترین ابزار کار یک مبلغ دین است. معصومین به ما توصیه فرموده‌اند به‎دنبال علم دین برویم تا محاسن کلام اهل بیت را به مردم نشان بدهیم. عالم دین وقتی می‎تواند محاسن سخن معصوم را به مردم نشان بدهد که خودش محاسن‌شناس باشد و وقتی این‎چنین می‎شود که ذوقش دست کم تکان و تلنگری خورده باشد. بنابراین ورود به ادبیات برای ماندن در خود ادبیات نیست، بلکه برای گشودن پنجره‎ای‎ست به عالم ذوق. دریچه‎ای‎ست برای نگاه‎‎های متفاوت. این برای مبلغ دین لازم است.

در تعابیرتان از اصطلاح «داد و ستد» بین حوزه علوم دینی و حوزه ادبیات استفاده کردید. در این بده بستان چه تأثیراتی را حوزه علوم دین بر ادبیات ما به‎جا نهاده؟

فضای دروس حوزوی از هنر بیگانه است. طلبه وقتی وارد می‎شود، باید خیلی تلاش کند که از هنر جدا نشود یا اصطلاحا نبُرد. تأثیر مثبتش هم که به‎نظرم خیلی مهم است این است که عالم دین شدن ریشه به آدم می‎‎دهد: میراث معنوی. مفهومی به آدم می‎دهد که دانشگاه و دیگر افق‌‎های فکری نمی‎‎دهند. خیلی رنج و زحمت دارد، اما ارزشمند است. کسی که بعد از تحصیل علوم حوزوی بازگشتی بکند و مثلا «کلیله و دمنه» یا «شاهنامه» را بازخوانی کند، بسیار بیشتر از کسی که حکمت و فلسفه و معارف حوزوی را نیاموخته بهره می‎‎برد.

پس این‎‎ها را قابل‎جمع می‎‎دانید؟

نه‎تنها قابل‎جمعند، بلکه اگر با هم جمع نشوند هر دو ناقص می‎‎مانند. اما متأسفانه در مقام عمل کمتر جمع شده‎اند. طلاب به‎خاطر فضای سنتی حوزه عملا مجبور می‎‎شوند یا با ادبیات خداحافظی کنند یا با حوزه. چهره‎‎های زیادی را سراغ دارم که امروزه از افتخارات شعر و ادب و قصه ایران‎اند. این بزرگواران مدت‎‎های زیادی هم در حوزه بودند، نه یک روز و دو روز. منتها به همان خاطر از حوزه خارج شدند. حوزویانی هم داریم که اگر مجال التفات کافی به هنر و ادبیات می‎‎یافتند از سرآمدان این عرصه می‎‎شدند. حوزه باید کمک کند تا موانع این راه برچیده بشوند.

چرا عده‎ای در حوزه پرداختن به هنر را غیر لازم و زائد می‎‎دانند؟

به‎خاطر این‎که از زاویه تفنن و سرگرمی به هنر می‎‎نگرند. گمان می‎‎کنند که هنر یعنی خیال و خیال را هم مترادف با وهم و بیهودگی می‎‎گیرند.

دل‎مشغولی این روزهای‎تان چیست؟

خیلی نگران فردای طلاب جوان هستم که برای کارکرد‎های حوزوی ـ که فرهنگ و ادب هم از آن جمله است ـ فاقد نقشه راه هستند. خیلی از کسانی که به حوزه قدم می‎‎گذارند، گلوله استعدادند. آمده‎اند که در حوزه هم بیاموزند و هم تهذیب بشوند. اما معمولا نمی‎‎توانند به تمام آن‎چه می‎‎خواهند برسند. نه به این دلیل که حوزه ظرفیت ندارد، بلکه به‎علت فقدان نقشه راه مناسب.

در «مدرسه اسلامی هنر» که برای طلاب و فضلای هنرمند تأسیس شده، چه فعالیت‌‎هایی می‎کنید؟

عضو هیأت علمی هستم و «فلسفه هنر» تدریس کرده و دوستان را در زمینه پایان نامه راهنمایی می‎‎کنم. فعالیت دیگرم هم آموزش نویسندگی و برگزاری کلاس حافظ خوانی، به‎همراه تحلیل و بررسی است. ساعاتی را هم در موضوعات گوناگون به دوستان جوان مشاوره می‎‎دهم.

آخرین کتاب‌تان؟

ترجمه دوره کامل (الغدیر) مرحوم علامه امینی است. هفت سال برای این کار وقت گذاشته‎ام و به آن افتخار می‎‎کنم چون این کتاب گران‎قدر یک میراث علمی - ادبی بسیار بزرگ است برای اسلام و تشیع